"Πειραϊκές ιστορίες του Μεσοπολέμου"

Πλατεία Πηγάδας

Σπάνια φωτογραφία της Πλατείας Πηγάδας. Το 1967 μετονομάσθηκε σε Πλατεία Καλαβρύτων και αποτελούνταν  από δύο γούρνες μεγάλες με ενδιάμεσες τρεις γέφυρες. Μέσα στις γούρνες και κάτω από τις γέφυρες φυσικά υπήρχε νερό και το θέαμα ήταν εντυπωσιακό. Στις θέσεις που υπήρχε τότε νερό σήμερα έχουν τοποθετηθεί φυτά.  

Το Δημοτικό Σχολείο Αρρένων επί της Πλατείας Πηγάδας. 

Μια από τις παλαιότερες πλατείες που υπάρχουν στον Πειραιά με τεράστια ιστορία και αναμνήσεις. Η πλατεία που από την κατασκευή της αλλάζει διαρκώς ονόματα αλλά στην συλλογική μνήμη παραμένει πάντα ως Πλατεία Πηγάδας. Αρχικά καλούνταν θέση Ανεμόμυλος, μετά Πλατεία Δεξαμενής, για μικρό χρονικό διάστημα Βασιλέως Όθωνος, στην συνέχεια Πλατεία Καλαβρύτων ενώ σήμερα επισήμως φαίνεται ως Πλατεία Κατίνας Παξινού

Πλατεία Πηγάδας. Ένα σημείο από τα ελάχιστα της Πλατείας που έχει διασωθεί των βανδαλισμών και της ρυπαρότητας που καλύπτει σχεδόν όλη την πλατεία. Η γούρνα νερού παλαιότερα έχει μετατραπεί σε κήπο
Η παλαιότερη αναφορά για την συγκεκριμένη πλατεία είναι όταν αναφέρεται σαν "Υδαταποθήκη των Μύλων" ή "Θέση Ανεμόμυλος" όνομα που έλαβε από τον Μύλο του Μανούσου που σωζόταν έως το 1880 στο τέρμα της οδού Τομπάζη ακριβώς απέναντι από την Δεξαμενή. Συνολικά υπήρχαν τρεις μύλοι στην περιοχή αλλά ο πιο γνωστός και ο πιο μεγάλος ήταν του Μανούσου. Η θέση αυτή (τέρμα οδού Τομπάζη) ήταν κατάλληλος για ανεμόμυλο, διότι η πέριξ αυτού έκταση ήταν ανοικοδόμητος και έρημος και συνεπώς ο μύλος μπορούσε να κινηθεί με οποιονδήποτε άνεμο! Αυτός ο ανεμόμυλος διατηρήθηκε και λειτουργούσε για πολλά χρόνια, μέχρι που το μέρος πυκνοκατοικήθηκε και τελικώς κατεδαφίστηκε (1880 όπως αναφέραμε) για να οικοδομηθούν στην θέση του, κατοικίες.  

Το πρόβλημα ύδρευσης του Πειραιά:

Η ύδρευση του Πειραιά με πόσιμο νερό απασχόλησε τις Δημοτικές Αρχές από τον πρώτο κιόλας καιρό που ο Πειραιάς έγινε Δήμος. Πηγάδια και δημοτικές βρύσες έδιναν κάποια λύση στο πρόβλημα αλλά μερικώς και όχι με ικανοποιητικά αποτελέσματα  αφού το νερό ήταν γλυφό λόγω της εγγύτητας με την θάλασσα. Διανομείς νερού (νερουλάδες) έκαναν διανομή καθημερινώς αλλά με περιορισμούς στην μεταφορική ικανότητα και την κάλυψη αναγκών. Η περιοχή της Υδραϊκής συνοικίας θα τροφοδοτείτο με νερό με απόφαση που πήρε το Δημοτικό Συμβούλιο το 1838. Όμως τίποτα δεν έγινε και οι Υδραίοι μόνοι τους κατασκεύασαν την "Βρύση του Γιουρδή" στην συμβολή των οδών Φίλωνος και Σκουζέ το 1841 με εράνους που έκαναν για συγκέντρωση χρημάτων και αποτελούσε σημείο αναφοράς της περιοχής. Έλαβε αυτή την ονομασία επειδή δίπλα ακριβώς υπήρχε το μαγαζί του Παναγιώτη Γιουρδή. Το πρόβλημα όμως παρέμενε έντονο. Εκ των κρηνών αυτών έπαιρναν λοιπόν νερό οι νερουλάδες και με βαρελάκια που μετέφεραν με χειραμάξια, τροφοδοτούσαν με νερό τις οικογένειες με τίμημα 20 λεπτών το βαρελάκι. Αυτό εξακολουθούσε να γίνεται, μέχρι και πέραν του 1874 καθώς αποτελούσε επικερδές εμπόριο. 

Αποφασίστηκε λοιπόν η επαναλειτουργία των αρχαίων δεξαμενών που και στην αρχαιότητα την ανεφοδίαζαν με νερό. Η απόφαση αυτή προκλήθηκε από ένα τυχαίο περιστατικό όταν στην θεμελίωση του Κωδωνοστασίου της Αγίας Τριάδας βρέθηκαν αρχαίες σήραγγες μεταφοράς νερού που ήταν μέρος κατασκευής του Αδριάνειου Υδραγωγείου.

Το έτος 1867 ανοίχθηκε στην θέση Βάρη Πειραιώς, δεξαμενή διαμέτρου 20 μέτρων. Το 1869 δίπλα σε αυτήν τοποθετήθηκε η πρώτη υψωτική μηχανή. Από την δεξαμενή και βάση μελέτης του Δ. Σκαλιστήρη το νερό έφευγε και διαμέσου μιας αρχαίας διόδου, που βρέθηκε για καλή τύχη της πόλης, του Αδριάνειου Υδραγωγείου διοχετεύονταν, αφού τροφοδοτούσε πρώτα με νερό άλλα ψηλά σημεία που υπήρχαν μέσα στην πόλη. Κατά υπόδειξη του Σκαλιστήρη, που ήταν Διευθυντής του Πολυτεχνείου και αναγνωρισμένη αυθεντία στα υδραυλικά έργα, η εργασία περιορίσθηκε μόνο στην εκκαθάριση του Αδριανείου Υδραγωγείου γιατί στην συνέχεια αποφασίσθηκε η δια σιδηροσωλήνων διοχέτευση νερού. Όταν αυτή επιτεύχθηκε, στην Θέση Ανεμόμυλος της Υδραϊκής συνοικίας, καθ υπόδειξη του Σκαλιστήρη, κατασκευάσθηκε μια τεράστια δεξαμενή χωρητικότητας 6.000.000 λίτρων, από την οποία εξασφαλίζονταν η παροχή ύδατος στον τότε πληθυσμό της περιοχής για 20 ημέρες συνεχώς! Έτσι δικαίως ο Δήμαρχος Πειραιά Δημήτριος Μουτζόπουλος (ή Μουτσόπουλος) θεωρήθηκε ο σωτήρας του Πειραιά, αντιμετωπίζοντας δυναμικά την έλλειψη νερού.

Ο Μουτσόπουλος ήταν που και μετά την ανεύρεση μέρους δικτύου του Αδριάνειου Υδραγωγείου, δεν σταμάτησε τις ενέργειες για την αύξηση του ύδατος, αφού διέβλεπε την συρροή νέων οικιστών στον Πειραιά. Δεν αρκέστηκε μόνο στην τοποθέτηση σωληνώσεων αλλά προχώρησε και στην διάτρηση παραπλεύρως της εν Βάρη δεξαμενής, του παρακείμενου λόφου της Μουνυχίας, προκειμένου να ανεβάσει νερό στην Καστέλλα!

Μετά από είκοσι χρόνια (1890-95) επί Δημαρχίας Θεόδωρου Ρετσίνα τοποθετήθηκε και δεύτερη ανυψωτική μηχανή στην θέση Βάρη η οποία έστελνε νερό σε δεύτερη δεξαμενή που είχε προβλεφθεί να κατασκευαστεί στην Καστέλλα, σε ύψος 80 μέτρων, αξιοποιώντας τις σήραγγες που προϋπήρχαν. 


Για να επιστρέψουμε όμως στην Πλατεία Πηγάδας, από τα έτη 1870 έως και 1872 εμφανίζονται αποφάσεις και δαπάνες στα πρακτικά του Δήμου "προς όρυξιν δεξαμενής υδάτων" και έγκριση δημοπρασίας κατασκευής έργου σε δεξαμενή που βρίσκεται 25 μέτρα από την επιφάνεια της θάλασσας. Μάλιστα φαίνεται ο Δήμος να συνάπτει Δάνειο από την Εθνική Τράπεζα 400.000 δραχμών για τον σκοπό αυτό.

Το 1871 εμφανίζονται δαπάνες στον Δήμο για την μισθοδοσία Υδρονόμου και Φύλακα της Δεξαμενής στην Θέση Ανεμόμυλος, ο οποίος διέμενε σε πρόχειρη ξύλινη παράγκα δίπλα στην Δεξαμενή.

Πάντως είτε με την μια ή την άλλη άποψη η Πηγάδα κάλυπτε της ανάγκης ύδρευσης της περιοχής (Υδραίικα) μέχρι το 1929 που λειτούργησαν οι νέες γραμμές ύδρευσης, που κατασκευάζονταν από  το 1926 όταν ανέλαβε την ύδρευση του Πειραιά και της Αθήνας η εταιρεία ΟΥΛΕΝ (ULEN). Τότε δημιουργήθηκε δίκτυο ύδρευσης και η χρήση της Πηγάδας απενεργοποιήθηκε. Ωστόσο τα ανοίγματα της δεξαμενής έμεναν ακάλυπτα, φύλακας είχε πάψει να υπάρχει, με αποτέλεσμα να προκαλούν φόβο και δέος στους κατοίκους και στα παιδιά που έπαιζαν ακριβώς δίπλα. Οι είσοδοι αργότερα χτίστηκαν και επιχωματώθηκαν. 

Η απόφαση για χαρακτηρισμό "Πλατεία" της θέσης Ανεμόμυλος:

Η περιοχή αυτή χαρακτηρίστηκε Πλατεία το 1870 παράλληλα δηλαδή με την κατασκευή της Δεξαμενής. Πέριξ αυτής αναπτύχθηκαν (αργότερα) δημοτικά σχολεία, υπήρχε μέχρι το 1880 ο Μύλος του Μανούσου στην οδό Τομπάζη και υπήρχε και ένα τεράστιο ακίνητο με  7 δωμάτια, αποθήκη και ακάλυπτο ιδιοκτησίας Νικολάου Μιαούλη, Αξιωματικού Βασιλικού Ναυτικού, απογόνου του γνωστού Μιαούλη. Την ύπαρξη αυτού του ακινήτου την συναντούμε σε έκθεση του Δήμου με ημερομηνία 28 Απριλίου 1866.  

Η πρώτη αναφορά στον ως πλατεία Πηγάδας στον ημερήσιο τύπο γίνεται μεταγενέστερα και αφορά αποφάσεις των δημοτικών αρχών για πραγματοποίηση Λαϊκής αγοράς στον συγκεκριμένο χώρο. 


Η πλατεία ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκε για πολιτικούς σκοπούς αν και πέριξ αυτής συναντούμε σποραδικά πολιτικά γραφεία. 
Για κάποιο παράξενο λόγο οι Δωδεκανήσιοι Πειραιά επιλέγουν στην Πλατεία Πηγάδας για να διαδηλώσουν κατά των Ιταλικών Αρχών που από το 1911 έχουν ενσωματώσει τα νησιά στην Ιταλική επικράτεια. Η συγκεκριμένη πρόσκληση είναι του 1938.

  
Τα σχολεία της Υδραϊκής Συνοικίας:

Το 1898 αποφασίζεται να ανεγερθούν επί της Πλατείας Πηγάδας το Η΄ Δημοτικό Σχολείο Αρρένων και Θηλέων ή αλλιώς τα Σχολεία της Πηγάδας ή Δεξαμενής. Τα δύο κτήρια τοποθετούνται παράλληλα ώστε να είναι δυνατή η μελλοντική ένωσή τους. Τα σχέδια των σχολείων φτιάχνει ο Δημοτικός Μηχανικός Εμμανουήλ Παπακωνσταντίνου. Στα αρχικά τους σχέδια προβλέπονταν η κατασκευή στεγάστρων και διαδρόμων που θα ένωναν τα δύο αυτά σχολεία μεταξύ τους, όμως το έργο αυτό δεν υλοποιήθηκε.
  
Η΄ Δημοτικό Σχολείο επί της Πλατείας Πηγάδας 

Η΄ Δημοτικό Σχολείο Θηλέων επί της Πλατείας Πηγάδας 
Το σχολείο όπως είναι σήμερα. Το δεύτερο ίδιο κτήριο που βρίσκονταν ακριβώς πίσω από αυτό της φωτογραφίας δεν υπάρχει πλέον. Στα αριστερά αυτό που φαίνεται ως παρτέρι ήταν γούρνα νερού


Η κατάσταση στην οποία βρίσκεται ρημαγμένο και παρατημένο είναι ελεεινή
 
Η πίσω πλευρά στην οποία η πρόσβαση δεν είναι ελεύθερη διατηρείται σε καλύτερη κατάσταση
Τι ήταν το Αδριάνειο Υδραγωγείο;

 Οι παλιές πολυάριθμες δεξαμενές με τις οποίες υδρεύονταν ο Αρχαίος Πειραιάς και ανέφερε ο Θουκυδίδης είχαν μετατραπεί σε βόθρους. Οι μόνες που είχαν διασωθεί ήταν η από την Αθήνα προερχόμενη συραγγοκατασκευή της  περίφημης Δεξαμενή του Αδριάνειου υδραγωγείου. Κατασκευάστηκε μεταξύ των ετών 125 - 140 μ.χ. με εντολή του Ρωμαίου Αυτοκράτορα Αδριανού και ήταν το κύριο υδρευτικό έργο της Αθήνα για 1800 χρόνια μετά την κατασκευή του. Νερά συγκεντρώνονταν από την Πάρνηθα και την Πεντέλη και με ένα σύμπλεγμα υπόγειο σηράγγων κάλυπταν υπογείως χιλιόμετρα ολόκληρα σε όλη την Αθήνα με πολλαπλές διακλαδώσεις. Η διαδρομή των σηράγγων φυλάσσονταν μυστικά, ώστε σε περίπτωση πολιορκίας της πόλης ο εχθρός να μην γνωρίζει την πρόσβαση στο νερό και να το μολύνει. Σε όλη την διαδρομή υπήρχαν κάθετα φρεάτια (πηγάδια) από όπου μπορούσε κάποιος να έχει πρόσβαση στο νερό. Σε κάθε τέτοιο πηγάδι είχε κατασκευαστεί στο βάθος του δεξαμενή με μεγάλη είσοδο από την μια πλευρά και μικρή από την άλλη. Το νερό που έρχεται μέσω σηράγγων εισρέει από την μεγάλη είσοδο, βρίσκει βαθούλωμα (δεξαμενή) και συγκεντρώνεται εκεί για λίγο ώστε να είναι δυνατή η άντλησή του. Από την άλλη πλευρά που υπήρχε το μικρότερο άνοιγμα το νερό διέφευγε και συνέχιζε την πορεία του για το επόμενο πηγάδι. Μέρος αυτής της κατασκευής ήταν και αυτό τη πλατείας Δεξαμενής στην Αθήνα (Κολωνάκι) αφού η δεξαμενή είχε αχρηστευτεί μετατρεπόμενη σε στάνη αρχικά ενώ στην συνέχεια είχε επιχωματωθεί και είχε ξεχαστεί από τους κατοίκους. Με την ανακάλυψή της διατάχθηκε η διαπλάτυνση της δεξαμενής ώστε να συγκεντρώνει περισσότερο νερό.



Πηγές:
Μέρος στοιχείων ελήφθησαν από:
www.iranon.gr
Εφημερίδα ΣΚΡΙΠ
ΕΥΔΑΠ
όλα τα υπόλοιπα ευρέθησαν κατόπιν έρευνας του pireorama.blogspot.com


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου