"Πειραϊκές ιστορίες του Μεσοπολέμου"

Το πέρασμα της Γκρέτα Γκάρμπο από τον Πειραιά (1924)

Η Γκάρμπο μόλις φτάνει στις Η.Π.Α. (1925)
(πηγή: http://www.garboforever.com)


του Στέφανου Μίλεση

Γκρέτα Γκάρμπο. Μια πραγματική ηθοποιός – ντίβα του αμερικανικού κινηματογράφου, που αποτέλεσε μέρος της θρυλικής ιστορίας της χρυσής εποχής του Χόλιγουντ. Η πέμπτη στη σειρά, ανάμεσα στις 25 μεγαλύτερες σταρ όλων των εποχών, σύμφωνα με την κατάταξη του Αμερικανικού Ινστιτούτου Κινηματογράφου. 

Η Γκάρμπο ή αλλιώς Γκρέτα Γκούσταφσον, καθώς ήταν Σουηδικής καταγωγής, διέπρεψε πρώτα την εποχή του βουβού κινηματογράφου, πραγματική ιέρεια της Μέτρο Γκόλντεν Μάγιερ στη συνέχεια της ζωής της, εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην ομιλούσα ταινία «Άννα Κρίστι» το 1930 που έμεινε γνωστή στα κινηματογραφικά χρονικά, όχι με τον τίτλο της, αλλά από το σλόγκαν με το οποίο διαφημίστηκε που ανέγραφε «Η Γκρέτα μιλάει»!

Αυτή η περίφημη Γκρέτα λοιπόν, σύμφωνα πάντοτε με τον τύπο της εποχής, όταν ακόμα διάνυε τα βασανιστικά χρόνια της ανωνυμίας της στη Σουηδία, όπου εργαζόμενη ως υπάλληλος κομμωτηρίου ξεκίνησε τις εμφανίσεις της στο θεατρικό σανίδι της Στοκχόλμης και στο τέλος βρέθηκε να γίνει μέλος ενός κινηματογραφικού θιάσου στην Κωνσταντινούπολη. 

Η Γκρέτα ανακαλύφθηκε από τον σεναριογράφο Μορίτζ Στίλλερ (Mauritz Stiller), ο οποίος μαγεύτηκε από τις τέλειες αναλογίες του σώματός της και από τα υπέρμετρα ξανθά μαλλιά της. Ο Στίλλερ ήταν ήδη ένας φτασμένος Φιλανδο-Σουηδός σκηνοθέτης και σεναριογράφος. Στο Βασιλικό Θέατρο της Στοκχόλμης συναντήθηκε με τη νεαρή Γκρέτα η οποία είχε μόλις είχε εγκαταλείψει την τέχνη της κομμωτικής και είχε καταπιαστεί με το θέατρο. Εκεί της πρότεινε να ενταχθεί σε μια κινηματογραφική αποστολή με την οποία θα έκανε γυρίσματα στην Τουρκία, ώστε η ταινία να είναι  γεμάτη από τη μαγεία της Ανατολής. Τότε ο μύθος της «Ανατολής» ήταν μόδα και ο Δυτικός κόσμος πραγματικά τρελαινόταν να βλέπει ταινίες με πασάδες, χαρέμια, λυχνάρια, Αλαντίν και μιναρέδες. 

Η εταιρεία που είχε αναλάβει τα γυρίσματα στην Πόλη ήταν Γερμανικών συμφερόντων. Πραγματικά τα ολοκλήρωσε επιτυχώς, πλην όμως η ταινία ενώ ήταν σχεδόν έτοιμη, είχε ολοκληρωθεί, κάηκε σε ένα τεχνικό ατύχημα και ότι είχε καταγραφεί σε αυτήν χάθηκε στο λεπτό! Η απελπισία που κατέλαβε το συνεργείο ήταν μεγάλη, καθώς όλα τα χρήματα που είχαν διατεθεί για το γύρισμα ξοδεύτηκαν! Μεταφορικά, φαγητά, ξενοδοχεία, είχαν κατασπαταλήσει το διατιθέμενο ποσό. Έτσι τόσο οι ηθοποιοί όσο και το τεχνικό προσωπικό της εταιρείας (ηλεκτρολόγοι, ηχολήπτες, φροντιστές κ.α.) έμειναν στην Κωνσταντινούπολη απένταροι στην κυριολεξία, καθώς το συμβόλαιο προέβλεπε κέρδος και διανομή αυτού από τα εισιτήρια που θα έκανε η ταινία από την προβολή της. 

Η Γκρέτα Γκάρμπο περιπλανιέται στους δρόμους της Κωνσταντινούπολης - © Illustrated by Chris Marie Meeker
(πηγή: http://www.greta-garbo.de)

Όλα τα μέλη της αποστολής μεταβλήθηκαν, εντός μιας ημέρας και μόνο, σε πραγματικούς «τυχοδιώκτες» που αναζητούσαν τρόπο να εξασφαλίσουν τροφή και εισιτήρια επιστροφής. Και ενώ οι περισσότεροι είτε μέσω δανεισμού, είτε μέσω γνωστών βρήκαν χρήματα να επιστρέψουν στα σπίτια τους από την «μαγευτική» ανατολή, ο Στίλλερ μαζί με τη Γκρέτα παρέμειναν στην Κωνσταντινούπολη. 

Η Γκάρμπο στην Κωνσταντινούπολη 
(πηγή: http://www.garboforever.com)


Μέχρι αυτό το σημείο η ιστορία είναι περίπου έτσι καταγεγραμμένη σχετικά με τη σχέση Στίλλερ με Γκρέτα. Τα ελληνικά δημοσιεύματα όμως της εποχής παρουσιάζουν μια εκδοχή η οποία δεν φαίνεται να έχει καταγραφεί επίσημα. Σύμφωνα με αυτά ο Στίλλερ και η Γκρέτα έλαβαν απόφαση, καθώς στο μεταξύ είχαν ερωτευτεί, να μείνουν και να αναζητήσουν την τύχη τους στην Κωνσταντινούπολη. Νοίκιασαν από έναν Έλληνα, το όνομα του οποίου δυστυχώς δεν καταγράφεται στις εφημερίδες της εποχής, για το οποίο οι περιγραφές σημειώνουν ότι αποτελείτο από δύο μόνο δωμάτια, κουζίνα και λουτρό. Ο Στίλλερ ασχολούμενος με χίλια δύο πράγματα έβγαζε κάποια χρήματα ώστε να καλύπτει τα βασικά τους έξοδα. Με τους λιγοστούς αυτούς πόρους πραγματοποιήθηκε στις 10 Αυγούστου του 1924, ο γάμος τους στην Κωνσταντινούπολη. Γάμος όμως που έμεινε εντέχνως μυστικός και θα δούμε το γιατί.  

Ο Στίλλερ είχε αποφασίσει να μεταβεί στην Αμερική παίρνοντας μαζί του και τη Γκρέτα. Με τα μοναδικά χρήματα που τους είχαν απομείνει, επιβιβάσθηκαν σε ένα γαλλικό Ατμόπλοιο το οποίο ξεκίνησε από την Κωνσταντινούπολη έχοντας προορισμό τη Μασσαλία, αλλά με ενδιάμεσο σταθμό τον Πειραιά!



Εκεί, σύμφωνα πάντοτε με τα περιηγητικά προγράμματα της εποχής, τα πλοία έμεναν κοντά μια ημέρα (με διανυκτέρευση) στο λιμάνι του Πειραιά, όπου συνήθως οι επιβάτες, όπως κάνουν και σήμερα, είτε επιλέγουν μια βόλτα πεζή πέριξ του λιμανιού, είτε «ανεβαίνουν» στην Αθήνα για να θαυμάσουν από κοντά τους αρχαιολογικούς θησαυρούς και φυσικά τον Παρθενώνα. 

Δεν ξέρω αν η Γκρέτα και ο Στίλλερ αποβιβάσθηκαν στον Πειραιά ή αν επισκέφθηκαν την Ακρόπολη. Το πιο πιθανό σενάριο είναι να παρέμειναν στο λιμάνι, αφού χρήματα άλλα δεν διέθεταν και πολύ περισσότερο να ξοδέψουν για την ενοικίαση ενός μισθωμένου οχήματος (ταξί) για να ικανοποιήσουν την πνευματική τους περιέργεια.

Πιστεύω λοιπόν ότι δεν εξέδραμαν εις τας Αθήνας. Το πιθανότερο ήταν να αποβιβάστηκαν του πλοίου για μια μικρή βόλτα πέριξ του λιμανιού ή ακόμα να έριξαν μια γρήγορη ματιά από το κατάστρωμα του πλοίου. Την επομένη το πλοίο αναχώρησε για τη Μασσαλία, όπου Στίλλερ και Γκρέτα άλλαξαν πλοίο και επιβιβάστηκαν σε άλλο κι ύστερα σε επόμενο, μέχρι που έφτασαν στο Γκέτεμποργκ. 

«Καθ’ οδόν προς τις Ηνωμένες Πολιτείες» (1925) (πηγή: http://www.paradiseplayhouse.net) 

Από εκεί επιβιβάστηκαν στο Σουηδικό πλοίο Drottninghlm το οποίο εκτελούσε τη γραμμή Γκέτεμποργκ – Νέα Υόρκη, από όπου και η φωτογραφία η οποία φέρει ημερομηνία λήψης 1925 και τη λεζάντα «καθ’ οδόν προς τις Ηνωμένες Πολιτείες»

Από τις 6 Ιουλίου 1925, ημερομηνία που η Γκρέτα πατά το έδαφος της Αμερικής ξεκινά και η σταδιοδρομία της που θα λανσαριστεί στο Χόλιγουντ με το όνομα Γκάρμπο. Ο Στίλλερ εκεί φάνηκε για ποιο λόγο είχε κρατήσει το γάμο μυστικό. Κατάφερε να δημιουργήσει ο ίδιος μύθο γύρω από το όνομα της μυστικής συζύγου του. Η ιδέα του στηρίχθηκε στην απλή λογική, ότι αν αποκάλυπτε το γάμο του, θα φαινόταν ότι εξεβίαζε τους παραγωγούς ταινιών να την προσλάβουν. Με μυστικό όμως το γάμο, την παρουσίαζε ως μια πανέμορφη κοπέλα από τη μακρινή Σουηδία, ένα ανερχόμενο ταλέντο και η κρίση του φαινόταν αντικειμενική και όχι επηρεασμένη από το γεγονός ότι ήταν γυναίκα του. Και πραγματικά το σχέδιο του λειτούργησε καθώς η Γκάρμπο έγινε διάσημη ως η «Σκανδιναβή Σφίγγα».

Όλη αυτή η ιστορία κρατήθηκε για πολλά χρόνια μυστική μέχρι το θάνατο του Στίλλερ. Ο Στίλλερ είχε επιστρέψει στη Σουηδία από το 1927 και πέθανε το επόμενο έτος (1928) στην πρώιμη ηλικία των 45 ετών αφήνοντας κάποιες καταθέσεις σε διάφορους τραπεζικούς λογαριασμούς. Αυτές αποτελούσαν κληρονομιά της Γκάρμπο αρκεί βέβαια να αποδείκνυε ότι ο Στίλλερ ήταν όσο ζούσε ο νόμιμος σύζυγός της. Έτσι έγινε η αποκάλυψη του γάμου και μόνο στους απόλυτους απαραίτητους ανθρώπους. 

Σήμερα τα όσα κυκλοφόρησαν στην Ελλάδα του 1924 δεν επιβεβαιώνονται από τις επίσημες βιογραφίες της Γκάρμπο ή του Στίλλερ. Όμως οι ημερομηνίες τόσο του ταξιδιού της επιστροφής όσο και των φωτογραφιών ταιριάζουν απόλυτα με την ελληνική δημοσιογραφική εκδοχή του γάμου. Το ταξίδι της Γκάρμπο σε κάθε περίπτωση, είτε παντρεμένη είτε όχι, έχοντας σταθμό τον Πειραιά αποτελεί είδηση σε κάθε περίπτωση.

Φυσικά η Γκάρμπο τα επόμενα χρόνια της ζωής της θα βρεθεί πολλές φορές ξανά στην Ελλάδα για διακοπές.   

Όταν ο Τρότσκι φτάνει στον Πειραιά (1932)


του Στέφανου Μίλεση

Μόλις που έχει ξημερώσει στο λιμάνι του Πειραιά, δεν ήταν ακόμα ούτε έξι το πρωί, όταν πλήθος ατόμων άρχισε να συγκεντρώνεται στην προκυμαία όπου αναμενόταν η άφιξη του πλοίου «Πράγα» από την Κωνσταντινούπολη. Τα άτομα που με την πρωινή τους παρουσία ξάφνιαζαν τους περαστικούς, αφού φαινόταν ξεκάθαρα ότι δεν είχαν καμία σχέση με τη λειτουργία του λιμανιού,  εκπλήρωναν διαφορετικούς σκοπούς επίσκεψης. 

Κάποιοι εξ αυτών ήταν αστυνομικοί, άλλοι δημοσιογράφοι, ενώ οι περισσότεροι ήταν αριστεροί αντιθέτων όμως ιδεολογιών που προς στιγμή φάνηκε ότι θα βιαιοπραγήσουν ο ένας έναντι του άλλου. Από τη μια ήταν κομμουνιστές που ο τοπικός μηχανισμός είχε ειδοποιήσει να συγκεντρωθούν εκεί, με αποστολή την αποδοκιμασία, ενώ από την άλλη υπήρχαν αριστεροί που είχαν καταφτάσει για να καλωσορίσουν τον επιβάτη του πλοίου που σε λίγο θα έφτανε, για τον οποίο όλοι είχαν συγκεντρωθεί. 

Επρόκειτο για έναν επιβάτη που ταξίδευε χρησιμοποιώντας τουρκικό διαβατήριο, παρότι δεν ήταν Τούρκος και αυτό άλλωστε το φανέρωνε και μια μικρή ένδειξη που υπήρχε πάνω στο διαβατήριό του που έγραφε ότι «στον κάτοχο του φέροντος δεν έχει αναγνωριστεί η τουρκική ιθαγένεια»

Άκουγε στο όνομα  Φλερί Σεντάφ ο οποίος στις 7 η ώρα της 16 Νοεμβρίου του 1932 θα έφτανε συνοδευόμενος από τη σύζυγό του Ναταλία Σεντάφ στον Πειραιά. Επρόκειτο βεβαίως για τον Λέων Τρότσκι και τη σύζυγό του Ναταλία Σέντοβα - Τρότσκι, των οποίων την παρουσία αγνοούσε ακόμα και ο ίδιος ο Πλοίαρχος του «Πράγα» ο οποίος θα το μάθαινε λίγο αργότερα, όταν ένα ραδιοτηλεγράφημα του πρακτορείου «Ρόιτερ» θα τον ενημέρωνε. 

"Ο υπό δυσμένεια σύντροφος έφτασε στον Πειραιά"

Οι Τούρκοι είχαν φροντίσει να εκδώσουν διαβατήρια χρησιμοποιώντας ως βάση το επίθετο της δεύτερης συζύγου του Τρότσκι, της Ναταλίας Σέντοβα (Σέντοβ το ανδρικό) μετατρέποντάς το σε Σεντάφ ώστε να μοιάζει περισσότερο τουρκικό.  

Το ιταλικό ατμόπλοιο της εταιρείας Λόϋδ Τριεστίνο εντός του οποίου βρισκόταν ο Τρότσκι με την ακολουθία του, είχε ως τελικό προορισμό τη πρωτεύουσα της Δανίας τη Κοπεγχάγη, όπου θα παρέμενε για μια εβδομάδα πριν τελικώς επιστρέψει στο λιμάνι αναχωρήσεως που ήταν η Κωνσταντινούπολη. 

Ο Λέων Τρότσκι πριν αναχωρήσει είχε εξασφαλίσει εκ των προτέρων σχετική άδεια αποβίβασης από τη Δανική Κυβέρνηση επικαλούμενος «λόγους υγείας». Ήταν όμως απολύτως βέβαιο ότι ο Τρότσκι έχαιρε άκρας υγείας αφού σε όλη τη διάρκεια του ταξιδιού ήταν ευδιάθετος, δεν είχε αφήσει οδηγίες στη κουζίνα του πλοίου για την εφαρμογή κάποιας δίαιτας, όπως συνήθως έκαναν οι επιβάτες που είχαν πρόβλημα υγείας. Αντιθέτως έτρωγε τα πάντα και δεν φαινόταν να πάσχει από τίποτα. 



Και αυτό αποτελούσε ένα μεγάλο πρόβλημα που είχε απασχολήσει ιδιαιτέρως την τουρκική κυβέρνηση η οποία του είχε χορηγήσει διαβατήριο, φροντίζοντας όμως να λάβει κάθε μέτρο και να βολιδοσκοπήσει τη Σοβιετική κυβέρνηση με την οποία διατηρούσε άριστες σχέσεις και δεν ήθελε να τις χαλάσει λόγω του Τρότσκι.

Και μόνο αφού εξακρίβωσαν ότι την περίοδο εκείνη ο Τρότσκι ήταν αδιάφορος στους σοβιετικούς κύκλους, έσπευσαν να τον προμηθεύσουν με διαβατήριο. Ο θεωρητικός του Μαρξισμού Λέων Τρότσκι είχε εξοριστεί από τη Σοβιετική Ένωση ως πολιτικός αντίπαλος του Στάλιν από το 1929 και γενόμενος δεκτός από την τουρκική κυβέρνηση διέμενε στο νησί της Πριγκήπου συγγράφοντας την αυτοβιογραφία του. Ταξίδευε πολύ συχνά, πολλά από τα ταξίδια του όμως κρατούνταν μυστικά για λόγους ασφαλείας καθώς γνώριζε τον κίνδυνο που διέτρεχε.

Μόλις το «Πράγα» έφτασε στον Πειραιά οι δημοσιογράφοι έτρεξαν κι ανέβηκαν στο κατάστρωμα για να εξασφαλίσουν μια συνέντευξη με τον Τρότσκι. Ωστόσο οι σωματοφύλακές του αρνήθηκαν οποιοδήποτε δημοσιογράφο να τον πλησιάσει. Και ενώ στην προβλήτα του λιμανιού οι κομμουνιστές επιδίωκαν να τον δουν για να εκδηλώσουν την αποδοκιμασία τους, την ίδια στιγμή μια άλλη ομάδα «αρχειομαρξιστών» προσπαθούσε να του διαβιβάσει επιστολή η οποία έγραφε:
«Η Επιτροπή της οργανώσεως Μπολσεβίκων Λενινιστών, αριστερά αντιπολίτευσις, ζητεί ακρόασιν». Βεβαίως ούτε ακρόαση έγινε, ούτε κάποια άλλη απάντηση δόθηκε.


Στις 11 το πρωί οι συνοδοί του Τρότσκι ενημέρωσαν την αστυνομία ότι το ζεύγος επιθυμούσε να εξέλθει του πλοίου με σκοπό να επισκεφθεί την Ακρόπολη. Καθώς όμως το πλήθος των κομμουνιστών που ήθελε να τον αποδοκιμάσει ολοένα και μεγάλωνε, το απόγευμα εξήλθε του πλοίου μόνο η Ναταλία Σέντοβα η οποία συνοδεία αστυνομικών πραγματοποίησε την επίσκεψη στην Ακρόπολη και σε άλλα μέρη της Αθήνας, χωρίς όμως να αναφέρεται ποια ήταν τα μέρη αυτά.

Η Ναταλία Σέντοβα - Τρότσκι επί της Ακροπόλεως συνοδεία αστυνομικού.

Το βράδυ της 16ης Νοεμβρίου του 1932 το «Πράγα» αναχώρησε για το Μπρίντιζι μαζί με τον Τρότσκι και τη Ναταλία Σέντοβα.

Ένα χρόνο μετά τη διέλευση του από τον Πειραιά, ο Τρότσκι θα εξασφαλίσει άδεια διαμονής στη Γαλλία, ενώ δύο χρόνια μετά (το 1935) θα εγκατασταθεί στη Νορβηγία όπου και πάλι ύστερα από πίεση των Σοβιετικών θα καταλήξει στο Μεξικό. Η συνέχεια είναι νομίζω λίγο πολύ γνωστή. Στις 20 Αυγούστου του 1940 ο Τρότσκι θα δολοφονηθεί από Ισπανό κομμουνιστή ο οποίος θα καταδικασθεί σε κάθειρξη ενώ η Σοβιετική κυβέρνηση θα αποποιηθεί κάθε ευθύνη για τη δολοφονία...      

           

Ο πρώτος δημόσιος κοσμικός χορός του Πειραιά (1841)



Του Στέφανου Μίλεση

Ο πρώτος δημόσιος χορός δόθηκε  στον Πειραιά στις 13 Απριλίου του 1841, ημερομηνία που αποτελεί την πρώτη δημόσια κοσμική συγκέντρωση των Πειραιωτών. Χοροί και μάλιστα δημόσιοι τελούνταν είτε σε γάμους και βαπτίσεις, σε θρησκευτικά πανηγύρια και φυσικά στην επετειακή εκδήλωση της εθνικής παλιγγενεσίας από το 1838 και ύστερα, χρονιά που καθιερώθηκε ο εορτασμός της 25ης Μαρτίου. Όμως από τους χορούς αυτούς εξέλειπαν τα στοιχεία της κοσμικότητας και συνεπώς δεν δύναται να θεωρηθούν ως κοσμικό γεγονός. 

Ο χορός αυτός έγινε από τη Λέσχη "Αρμονία", με σκοπό πατριωτικό, καθώς υπήρχε για τη συμμετοχή εισιτήριο οι εισπράξεις του οποίου θα αποδίδονταν υπέρ του Κρητικού Αγώνα. Το εισιτήριο δεν ήταν δεσμευτικό καθώς είχε ερανικό χαρακτήρα κατά συνέπεια δεν περιόριζε ως προς ύψος των χρημάτων, αλλά καθόριζε ως ελάχιστη συνεισφορά με την οποία κάποιος εξασφάλιζε την είσοδο στο ποσό των έξι δραχμών. Οι προσκλήσεις που στάλθηκαν έφεραν ημερομηνία 4 Απριλίου 1841.  

Η πρόσκληση που απέστειλε η οργανωτική επιτροπή του χορού της Λέσχης "Αρμονία" είχε ως εξής: 

«Κύριοι επειδή και πολλάκις εζητήθη παρά των συνεταίρων της Λέσχης να δοθεί δημόσιος χορός εις αυτήν και ο χορός ούτος θέλει έχει συνάμα το ωφέλιμον με το τερπνόν, εάν οι επιθυμούντες να ευφρανθώσι και πατριωτικήν ευφροσύνην συνεισφέρουν γενναίως δια να συνδράμωσι με τα περισσεύοντα των υπέρ των συναδέλφων μας Κρητών υφιστάμενον αγώνα η επιτροπή αποφάσισε με τοιαύτην πεποίθησιν να παρασκευάση την διασκέδασιν ταύτην δια τη μέλλουσαν Κυριακήν 13η τρέχοντος και κατά συνέπειαν τούτου προσκαλεί μεθ΄ υμών όλους τους φιλογενείς συνεταίρους να συνεισφέρη έκαστος την κατά προαίρεσιν συνδρομήν του, προσδιορισθέντος του κατωτέρου όρου εξ δρχ. δια την είσοδον. Εν Πειραιεί τη 4 Απριλίου 1841. Η Διοργανωτική Επιτροπή».

Ο χορός διεξήχθη στη μεγάλη αίθουσα της Λέσχης η οποία στεγαζόταν στο πρώην οίκημα Μιαούλη, μετέπειτα Χατζοπούλου, μπροστά από το ναό του Αγίου Σπυρίδωνα. Η Λέσχη Αρμονία ήταν σωματείο με φιλότεχνο χαρακτήρα και είχε συσταθεί από τους Πέτρο Ομηρίδη Σκυλίτση, Λουκά Ράλλη και Ιωάννη Σέρρο. 

Η επιτυχία του χορού υπήρξε εξαιρετική καθώς έλαβε μέρος όχι μόνο η ανωτέρα κοινωνία της πόλης αλλά και η θεωρούμενη ως μέση, διακατεχόμενη από φιλοπατρία. Ως προς το είδος της ενδυμασίας των προσκεκλημένων θα μπορούσαμε να τη χαρακτηρίσουμε ως «μεικτή» καθώς από τη μια είχαμε τους λεγόμενες ευρωπαϊκές ενδυμασίες (φράγκικα) που αρκετοί Έλληνες ακολουθούσαν, ενώ από την άλλη φουστανελοφόροι και βρακοφόροι έκαναν την εμφάνισή τους ανάλογα με την καταγωγή τους. Έτσι μέσα στην ίδια αίθουσα έβλεπε κανείς γυναίκες με μεταξωτά τσεμπέρια αλλά και γυναίκες με τους βραχίονες να καλύπτονται μέχρι αγκώνος από μεταξωτά γάντια γεμάτα δαντέλες.


Ο χορός ξεκίνησε με ευρωπαϊκή χορευτική μουσική όπου κυριάρχησε η πόλκα και η μαζούρκα, ενώ τις πρώτες πρωινές ώρες κυριάρχησε ο μπάλος. Λέγεται ότι οι γυναίκες που εντυπωσίασαν σε αυτόν τον πρώτο χορό ήταν της Υδραίικης συνοικίας. Ο πρώτος αυτός χορός κατάφερε να συγκεντρώσει το ποσό των 5.600 δραχμών σε μια εποχή στην οποία ο άρτος κόστιζε 42 λεπτά την οκά και το κρέας 80 λεπτά.  

Οι νεώσοικοι του Πειραιά

Σχεδιαστική αναπαράσταση των νεώσοικων του 4ου αι. π.Χ. στο λιμάνι της Ζέας.
Γ. Νάκας © Zea Harbour Project



του Στέφανου Μίλεση


Οι νεώσοικοι ήταν παραθαλάσσια οικοδομήματα με σκοπό την ανέλκυση και υποδοχή των πλοίων, όταν αυτά δεν επιχειρούσαν στις θάλασσες, όπως για παράδειγμα συνέβαινε κατά τη διάρκεια του χειμώνα, αλλά και για τις επισκευές αυτών. 
Θύμιζαν δηλαδή τεράστια κλειστά υπόστεγα εντός των οποίων φυλάσσονταν τα πολεμικά πλοία για να προστατευτούν. Δύο νεώσοικοι καλύπτονταν από μια δίρριχτη στέγη. Στο πίσω μέρος του ο νεώσοικος προστατευόταν από τοίχο.  

Οι νεώσοικοι ήταν μόνιμες κατασκευές, που ανήκαν στα δημόσια κτήρια της πόλης και μάλιστα στα αρχαιότερα, αφού η εμφάνισή τους οφείλεται στο όραμα του Θεμιστοκλή για τη ναυτική ανάπτυξη της Αθήνας.  Αποτελούσαν μέρος των ναυστάθμων (δηλαδή των νεωρίων),  όπως και οι Σκευοθήκες εντός των οποίων αποθηκεύονταν τα εξαρτήματα των πλοίων όταν αυτά βρίσκονταν εντός των νεώσοικων, με κύρια τη Σκευοθήκη του Φίλωνος, η οποία είχε τη δυνατότητα να εξυπηρετήσει 134 πλοία, δηλαδή μέρος του συνόλου των πολεμικών πλοίων.   

Και οι τρεις λιμένες του Πειραιά (Κάνθαρος, Ζέα και Μουνυχία) διέθεταν νεώσοικους. 
Στον Κάνθαρο υπήρχαν 94 νεώσοικοι, στη Ζέα 196 και στη Μουνυχία 82. Εκ του αριθμού και μόνο των νεώσοικων προκύπτει ότι ο κατεξοχήν πολεμικός λιμένας ήταν αυτός της Ζέας, αφού διέθετε τους περισσότερους νεώσοικους από όλα τα λιμάνια του Πειραιά, που στο σύνολό τους είχαν 372 νεώσοικους.

Θέσεις που καταλάμβαναν οι νεώσοικοι στο λιμάνι της Ζέας

Θέσεις που καταλάμβαναν οι νεώσοικοι στο λιμάνι της Μουνυχίας (σημερινό Μικρολίμανο)


Ο αριθμός των 196 νεώσοικων σε ένα λιμάνι όπως αυτό της Ζέας που το μήκος της ακτογραμμής του δεν υπερβαίνει τα χίλια διακόσια μέτρα, έθεσε αμέσως το ζήτημα της εξεύρεσης χώρου. 

Μη ξεχνάμε ότι κάθε νεώσοικος είχε διαστάσεις μεγαλύτερες από ένα πολεμικό πλοίο της αρχαιότητας, ώστε να επιτυγχάνει τη φιλοξενία του (το πλάτος των νεώσοικων έφτανε τα 6,50 μ.). Έτσι κάποιοι νεώσοικοι από το συνολικό αριθμό του λιμανιού, είχαν τη δυνατότητα να φιλοξενούν δύο πλοία, το ένα πίσω από το άλλο. Αυτού του τύπου οι νεώσοικοι καλούνται «ομοτεγείς» (καθώς φιλοξενούσαν δύο πλοία κάτω από την ίδια στέγη) το μήκος των οποίων θα ξεπερνούσε τα 80 μέτρα.

Πρόπλασμα συγκροτήματος νεώσοικων που βρίσκεται στο Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος στον Πειραιά. 


Το 1880 ο Ιάκωβος Δραγάτσης ανέσκαψε 20 συνολικά νεώσοικους, στο Πασαλιμάνι (ανατολική πλευρά), μέρος των οποίων σήμερα σώζεται σε υπόγειο πολυκατοικίας στην Ακτή Μουτσοπούλου με την οδό Σηραγγείου.






Κάθε νεώσοικος για να είναι χρήσιμος, θα έπρεπε να εξασφαλίζει την εύκολη ανέλκυση και καθέλκυση του πλοίου από το ίδιο του το πλήρωμα χωρίς επιπρόσθετη βοήθεια. Για αυτό το λόγο το πάτωμα του νεώσοικου ήταν εφοδιασμένο με ένα ξύλινο δάπεδο (ξύλα τοποθετημένα εντός αύλακα) τα οποία άλειφαν με λίπος, ώστε να γλιστρά εύκολα σε αυτό η καρίνα του σκάφους. Κάθε πολεμικό πλοίο είχε προκαθορισμένο νεώσοικο εντός του οποίου το πλήρωμα θα ανέλκυε το σκάφος προς αποθήκευση.  

Σχεδιαστική αναπαράσταση των νεωρίων του ύστερου 6ου-πρώιμου 5ου αι. π.Χ. στο λιμάνι της Μουνιχίας. Γ. Νάκας © Zea Harbour Project 

Όσον αφορά τα πληρώματα των πλοίων που βρίσκονταν στους νεώσοικους, θα έπρεπε να κατοικούν κοντά σε αυτούς. Δεν θα ήταν δυνατόν ένας νεώσοικος να διαθέτει μηχανισμό γρήγορης καθέλκυσης του πλοίου σε περίπτωση κινδύνου (π.χ. πολεμικής επίθεσης), αλλά το πλήρωμα να απαιτεί μεγάλο χρόνο προσέλευσης και επάνδρωσης του πλοίου! 

Σήμερα γνωρίζουμε ότι το πλήρωμα που απαιτείτο για την κίνηση και μόνο μιας τριήρους ήταν 170 κωπηλάτες. Σε αυτούς όμως θα έπρεπε να προστεθούν και οι άνδρες του καταστρώματος αλλά και οι στρατιώτες που αποτελούσαν τη δύναμη κρούσης. Σίγουρα όλοι αυτοί θα υπερέβαιναν τους 200 άνδρες ανά τριήρη!

Η τριήρης αποτελούσε το απόλυτο όπλο του ναυτικού πολέμου της Αθήνας. Αναδείχθηκε μέσα από τις νίκες των Ελληνο-περσικών πολέμων (Μηδικά) 


Με βάση λοιπόν τους αριθμούς αυτούς δηλαδή των 200 ανδρών ανά τριήρη, σε ένα σύνολο 372 τριηρών, θα απαιτείτο μια δύναμη 74.400 ανδρών να κατοικεί κοντά σχετικά στους τρεις ναυστάθμους της πόλης. Αυτός ο τεράστιος ακόμα και για τα σημερινά δεδομένα αριθμός ανδρών απαιτείτο για να επανδρώσει τα πολεμικά και μόνο πλοία του Πειραιά!

Στο μεταξύ η Δανέζικη αρχαιολογική αποστολή που πραγματοποιεί έρευνες στα λιμάνια της Ζέας και της Μουνυχίας (Μικρολίμανο), βεβαιώνει τη ναυπήγηση πεντήρεων και πολυήρεων (με πέντε δηλαδή και περισσότερες σειρές ερετών) που διέθεταν συνολικό πλήρωμα 377 ανδρών το καθένα, αριθμός που προσαυξάνει το σύνολο των πληρωμάτων που υπερβαίνει πλέον και τους 75.000 άνδρες!  Αυτός ο αριθμός καταλαβαίνουμε ότι όσο και κοντά να ήθελε να μένει, θα ήταν πρακτικά αδύνατον, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από την ύπαρξη περισσοτέρων των μια αγορών, αφού Μακρά Στοά εξυπηρετεί εκείνους που μένουν κοντά στη θάλασσα και άλλη αγορά για εκείνους που έχουν εγκατασταθεί μακριά από το λιμάνι. 

Σε αυτόν τον αριθμό θα πρέπει να προστεθούν τα πληρώματα των εμπορικών πλοίων που στάθμευαν στο μεγάλο λιμάνι (Κάνθαρος), όπως και τους άνδρες που αποτελούσαν το προσωπικό των τριών ναυστάθμων, με τις σκευοθήκες τους, τα κινητά φράγματα, τις πύλες εισόδου – εξόδου που έκλειναν με βαριές αλυσίδες (κλειστά λιμάνια), τους στρατιώτες των τειχών, με τους πύργους φύλαξης ανά τακτά διαστήματα, τους στρατιώτες ελέγχου στις πύλες της πόλης, χώρια οι αγγελιαφόροι, οι έμποροι, οι ναυπηγοί και οι εργάτες των ναυπηγείων, οι βιοτέχνες, οι ιερείς των εκατοντάδων ναών που υπήρχαν στην πόλη και τέλος οι κάτοικοι, οι μέτοικοι και οι δούλοι. Στην είσοδο κάθε λιμανιού υπήρχαν φάροι που οδηγούσαν τους ναυτικούς.   

Η Ζέα, η Μουνυχία, ο Κάνθαρος γεμίζουν όχι μόνο από νεώσοικους, αλλά και από ναυπηγεία, εργαστήρια και άλλα κτήρια απαραίτητα για την ολοκλήρωση του ναυτικού έργου. Η ναυπηγική τέχνη στον Πειραιά έχει φτάσει σε τέτοιο σημείο ώστε είχε τη δυνατότητα σε διάστημα ολίγων ημερών να ναυπηγήσουν, να εξοπλίσουν και να επανδρώσουν πολεμικό στόλο που χάνεται σε μάχες με ρυθμό τέτοιο που ακόμα και σήμερα θεωρείται αδύνατο τεχνικό επίτευγμα. 

Υπήρχαν μέχρι και Λέσχες για τους Αξιωματικούς και τους οπλίτες επιβάτες των τριηρών ξεχωριστά. Δηλαδή οι άνδρες που αποτελούσαν το πλήρωμα μιας τριήρης συγκροτούσαν και μια ξεχωριστή λέσχη στην οποία σύχναζαν. Στην Αθήνα (ευρύτερη έννοια) λειτουργούσαν 360 λέσχες, δηλαδή τόσες όσες περίπου ήταν και οι τριήρεις.     

Ο Θουκιδίδης επιβεβαιώνοντας τη ναυτική δύναμη της Αθήνας (που πέτυχε μέσω του Πειραιά), όχι μόνο στον τομέα των πολεμικών πλοίων αλλά και των εμπορικών ώστε στην Ιστορία Β' γράφει: 
"Η πόλη μας είναι πολύ μεγάλη και για τούτο εισάγουμε κάθε προϊόν από όπου κι αν παράγεται. Έχουμε πετύχει να απολαμβάνουμε τα αγαθά των ξένων ανθρώπων και τόπων με την ίδια ευκολία που απολαμβάνουμε τα δικά μας αγαθά".     
     

Στο Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιά συναντούμε μεγάλο αριθμό από λίθινες άγκυρες οι περισσότερες των οποίων προέρχονται από το λιμάνι της Ζέας. Αυτές δεν ήταν οι άγκυρες που έφεραν τα πλοία, αλλά χρησιμοποιούνταν ως μόνιμα αγκυροβόλια (δέστρες) σε προκαθορισμένες θέσεις μπροστά από τους νεώσοικους. Δηλαδή μπροστά από κάθε νεώσοικο υπήρχε και μια τέτοια άγκυρα ώστε να δένει συγκεκριμένη τριήρης, αφού όπως ήδη αναφέραμε κάθε πλοίο αντιστοιχούσε σε συγκεκριμένο νεώσοικο. 


Πηγές:
- «Οι λιμένες και τα Μακρά τείχη των Αθηνών» υπό Ενρ. ΟΥΛΕΡΙΧΟΥ, Εν Αθήναις 1843.
- «Πειραιάς, Κέντρο Ναυτιλίας και Πολιτισμού» Γ. Σταϊνχάουερ, Μ. Μαλικούτη, Β. Τσοκόπουλος, Β. Γκανιάτσας, Αιγηϊς.
- «Τριήρης. Τακτική και Επιχειρησιακό Περιβάλλον στην αρχαία Ελλάδα» της Κρίστυ Εμίλιο Ιωαννίδου, Έκδοση Περιοδικού «Ναυτική Επιθεώρηση» της Υπηρεσίας Ιστορίας Ναυτικού, 2016.
- http://www.zeaharbourproject.dk  (Zea Harbour Project).
- Ζέα: Ο πολεμικός ναύσταθμος ναύσταθμος της αρχαίας Αθήνας (Lifo.gr).


Διαβάστε επίσης:


Η Σκευοθήκη του Φίλωνος



Η Σκευοθήκη του Φίλωνος

Τομή προσόψεως της Σκευοθήκης του Φίλωνος

του Στέφανου Μίλεση

Η Σκευοθήκη του Φίλωνος ήταν ένα τεράστιο σε μέγεθος οικοδόμημα, εντός του οποίου εκθέτονταν όλα τα κινητά μέρη και τα εξαρτήματα των πλοίων, όταν αυτά δεν βρίσκονταν εν πλω, όταν δηλαδή δεν επιχειρούσαν στη θάλασσα. 

Αυτή η ναυτική αποθήκη φιλοξενούσε ιστία, σχοινιά, κουπιά, σκάλες, τέντες και κάθε είδους εξάρτημα πλοίου (πολεμικό ή όχι) για να μη φθείρεται, εκτεθειμένο στους ανέμους και στις βροχές, όταν τα πλοία δεν ενεργούσαν. Και κύρια εποχή που δεν ενεργούσαν ήταν κατά τη διάρκεια του Χειμώνα που η ναυσιπλοΐα ήταν αδύνατη. Για αυτό το λόγο και διακρινόταν ως η Σκευοθήκη των νεώσοικων σε σχέση με τις πολλές άλλες σκευοθήκες που υπήρχαν στον Αθηναϊκό Ναύσταθμο.    

Τη Σκευοθήκη μπορούσε ελεύθερα οποιοσδήποτε επιθυμούσε να επισκεφθεί, ώστε να δει από κοντά και να διαπιστώσει την άψογη κατάσταση και συντήρηση των ειδών (των Σκευών) των πλοίων, ως απόδειξη της καλής διαχείρισης του δημόσιου χρήματος. Η ίδια η Σκευοθήκη άλλωστε ανεγέρθηκε από εράνους των πολιτών. 

Συνεπώς η Σκευοθήκη εξυπηρετούσε δύο βασικές λειτουργίες. 
Η πρώτη ήταν η λειτουργία της "χρήσης", για την αποθήκευση των κινητών εξαρτημάτων των πλοίων (όταν για παράδειγμα τα πλοία ξεχειμώνιαζαν, σύρονταν δηλαδή εντός των νεώσοικων όπου παρέμεναν για προστασία κατά τη διάρκεια του χειμώνα, τότε τα εξαρτήματα αυτών αφαιρούνταν και αποθηκεύονταν στη Σκευοθήκη). 
Η δεύτερη χρήση της ήταν "σκοπού", αφού μέσω αυτής η Δημοκρατία επιδείκνυε τα προτερήματά της, ένα εκ των οποίων ήταν η διαφάνεια στη λειτουργία της και ο σεβασμός στο δημόσιο ταμείο. Για το λόγο αυτό και εσωτερικά η Σκευοθήκη διέθετε έναν κεντρικό διάδρομο για τον κόσμο, ώστε κάθε πολίτης να ελέγξει το περιεχόμενό της.  

Και πραγματικά το κτήριο με τις δύο εισόδους (μια σε κάθε πλευρά) ήταν διαιρεμένο εσωτερικά σε 78 διαμερίσματα (34 από κάθε πλευρά). Κάθε διαμέρισμα έχει πατάρι με ξύλινα ράφια που προορίζονταν για την εναπόθεση των εξαρτημάτων. 

Σχέδιο του Jeppesen που αναπαριστά τη Σκευοθήκη του Φίλωνος


Η σπουδαιότητα της Σκευοθήκης του Φίλωνος δεν έχει ακόμα καταδειχθεί στις μέρες μας όσο θα έπρεπε, παρότι ο Πλίνιος το συγκαταλέγει ανάμεσα στα θαύματα του αρχαίου κόσμου μαζί με το ναό της Εφεσίας Αρτέμιδος, το Φάρο της Αλεξανδρείας και το υδραυλικό όργανο του Κτησιβίου. Ήταν το κόσμημα του Αθηναϊκού Ναυστάθμου!

Η Σκευοθήκη έλαβε τον προσδιορισμό "του Φίλωνος" από από τον σπουδαίο αρχιτέκτονα και κατασκευαστή της τον Φίλωνα από την Ελευσίνα. Η κατασκευή ξεκίνησε το 347 προς 346 π.Χ., ωστόσο το οικοδόμημα άργησε να τελειώσει (τελείωσε το 328 π.Χ.). 

Η Σκευοθήκη, όπως και τα περισσότερα λαμπρά οικοδομήματα του Πειραιά, καταστράφηκαν από τον Ρωμαίο Ύπατο Σύλλα (86 π.Χ.). (Βλ. Καταστροφή του Πειραιά από τον Σύλλα).

Προς τιμή του αρχιτέκτονα και κατασκευαστή της Σκευοθήκης Φίλωνα δρόμος του Πειραιά έλαβε αυτό το όνομα με την υπ΄ αριθμ. 446 από 21 Δεκεμβρίου 1851 Απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Πειραιά. Είναι η γνωστή σε όλους μας οδός Φίλωνος.


Η ανεύρεση της επιγραφής: 

Για πολλά χρόνια επικρατούσε η αντίληψη ότι η Σκευοθήκη του Φίλωνος βρισκόταν πίσω από τη σημερινή Πλατεία Κανάρη στο Πασαλιμάνι (Λιμάνι Ζέας). 

Κι αυτό όχι τυχαία, αλλά διότι εκεί είχε βρεθεί το 1882 μια επιγραφή (αποτελούμενη από 97 στίχους) που ήταν ένα είδος "εργολαβικού" (οδηγιών) προς τον υποψήφιο που θα αναλάμβανε την πραγμάτωση του έργου σύμφωνα με τις προδιαγραφές του. 

Σχεδιάγραμμα με το οποίο ο Αλέξανδρος Μελετόπουλος υπεδείκνυε τη θέση που πιθανότατα βρισκόταν η Σκευοθήκη του Φίλωνος (πίσω από την Πλατεία Κανάρη), άποψη που στήριξε από επιγραφή που είχε βρεθεί στο ίδιο σημείο. Φυσικά η αρχαιολογική σκαπάνη απέδειξε ότι επρόκειτο περί λάθους.


Εκ της αποστολής των τέτοιου είδους επιγραφές κατέγραφαν με κάθε λεπτομέρεια τις διαστάσεις, το σχήμα, τους όρους κατασκευής, τα υλικά κατασκευής, τις προθεσμίες κ.α. 
Τοποθετούνταν σε δημόσια μέρη της πόλης, όπου ο λαός και προπάντων οι ενδιαφερόμενοι (οι υποψήφιοι δηλαδή εργολάβοι, θα μπορούσαν να αναγνώσουν). 

Με βάση τα στοιχεία αυτής της επιγραφής υπάρχει σήμερα στο Ναυτικό Μουσείο Ελλάδος, μια μακέτα που την αναπαριστά. 
Η επιγραφή αυτή μας δίνει και τις σημαντικές πληροφορίες ότι η Σκευοθήκη είχε μήκος 113 μέτρα, πλάτος 18 μέτρα και ύψος 10 μέτρα.

Όμως πέραν της μακέτας, οι συγγραφείς της επιγραφής μας δίνουν τόσο αναλυτικά τις πληροφορίες τους, με κάθε λεπτομέρεια, που θα μπορούσαν ακόμα και οι σημερινοί αρχιτέκτονες να το κατασκευάσουν σύμφωνα με τις οριζόμενες προδιαγραφές.

Στη φωτογραφία αναπαράσταση της Σκευοθήκης του Φίλωνος σε μακέτα που εκτίθεται στο Ναυτικό Μουσείο της Ελλάδος
 Πηγή:archaiologia.gr).


Η επιγραφή ξεκινά με μια επίκληση στους Θεούς, κι αυτό αποτελούσε ένα σύνηθες τρόπο έναρξης, σε δημόσια ή ιδιωτικά συμβόλαια, όπως και σήμερα επίσης συμβαίνει σε επίσημα κείμενα, όπως με το ελληνικό Σύνταγμα που ξεκινά με την επίκληση "Εις το όνομα της Αγίας Τριάδος". 

Η Επιγραφή της Σκευοθήκης του Φίλωνος ξεκινά με μια επίκληση "Θεοί!".
Στη συνέχεια ορίζει ονοματίζει τους σχεδιαστές αρχιτέκτονες που είναι ο Ευθύδομος γιος του Δημητρίου από το Δήμο Μελίτης και ο Ελευσίνιος Φίλωνας. Πρόκειται για σκευοθήκη "κρεμαστών σκευών" στη Ζέα. Ανάμεσα στα υλικά κατασκευής διακρίνουμε και τον περίφημο Ακτίτη (Πειραϊκό) λίθο.  


Η επιγραφή ορίζει πολλά θέματα με απλό και κατανοητό τρόπο όπως ότι:
"Θα κτισθεί Σκευοθήκη, δια τα κρεμαστά εξαρτήματα των πλοίων εις τη Ζέα, πίσω από τους νεώσοικους... το μέγεθός της θα είναι.... Δια να γίνει το πάτωμα και τα θεμέλια θα κόψει πρώτα όπου είναι βραχώδες το έδαφος...θα μετρήσει προς τα μέσα 15 πόδες από κάθε πλευρά και θα ανοίξει παράλληλα προς τους τοίχους θεμέλια για μια σειρά κιόνων από 35 κίονες σε κάθε πλευρά...".  

Η Σκευοθήκη του Φίλωνος δεν αποτελούσε το μοναδικό αποθηκευτικό οικοδόμημα του Ναυστάθμου καθώς έχει καταγραφεί μεγάλο πλήθος άλλων σκευοθηκών, όμως σίγουρα ήταν η πιο εντυπωσιακή ως προς το μέγεθος και την κατασκευή.  

 Η πραγματική τοποθεσία της Σκευοθήκης του Φίλωνος:

Το 1988 συνεργεία που κατ΄ εντολή του Δημάρχου Πειραιώς εκτελούσαν διάνοιξη σήραγγας (για γκαράζ) "έπεσαν" πάνω στα θεμέλια της Σκευοθήκης. Η διάνοιξη ματαιώθηκε. Ωστόσο έγινε η εκτίμηση ότι το νότιο άκρο της Σκευοθήκης ξεκινούσε μπροστά από το σημερινό ίδρυμα Λασκαρίδη (τότε Γαλλική Ακαδημία) με κατεύθυνση βορεινή δηλαδή προς το λιμάνι του Πειραιά. 

Σε άλλη εκσκαφή για ανέγερση πολυκατοικίας επί της οδού Υψηλάντου 170 βρέθηκε και άλλο μέρος της Σκευοθήκης. Η αρχαιολογική υπηρεσία εκτίμησε ότι επρόκειτο για το βόρειο άκρο της Σκευοθήκης. Με βάση τη νέα εκτίμηση της αρχαιολογικής υπηρεσίας η Σκευοθήκη φαίνεται ότι δεν έχει κατεύθυνση βόρεια (από Πασαλιμάνι προς λιμάνι) αλλά κλίνει προς τη δυτική πλευρά της Ζέας. 

Η Βόρεια είσοδος της Σκευοθήκης του Φίλωνος


Τα ευρήματα της οδού Υψηλάντου 170 ευτυχώς δεν καταχώθηκαν (όπως συνήθως συμβαίνει), αλλά εκτίθενται σε ειδικά διαμορφωμένη πυλωτή κτηρίου, εντός του οποίου σήμερα στεγάζεται το Υποθηκοφυλακείο Πειραιώς.  

Χάρτης με τον Πειραιά του Ιππόδαμου στον οποίο φαίνεται η Σκευοθήκη του Φίλωνος στη θέση που πραγματικά καταλαμβάνει


Ο αρχαιολόγος Γεώργιος Σταϊνχάουερ έχει καταγράψει ότι η μεταθάνατια δόξα της η Σκευοθήκη τη χρωστάει στη λειτουργικότητα της εσωτερικής διαρρύθμισης που θα μιμηθεί η σκευοθήκη δίπλα στο Ηφαιστείο στην Αθηναϊκή Αγορά. 


Πηγές:

- "Πώς έκτιζαν οι αρχαίοι τα μνημεία", δοκίμιο του Γ. Κουρουνιώτη δημοσιευμένο στο "Ημερολόγιον της Ελλάδος, Εικονογραφημένον", του 1936, ιδρυτής - διευθυντής Γεώργιος Δροσίνης.
- "Πειραϊκά Μελετήματα, Αναδιφώντας κείμενα ιστορίας, Αρχαιολογίας και Δικαίου", Μιχαήλ Γ. Βλάμου, Έκδοση Δικηγορικού Συλλόγου Πειραιώς, Πειραιάς 2003
- "Η Σκευοθήκη του Φίλωνος" του Αλέξανδρου Ν. Μελετόπουλου, Εν Αθήναις 1882.
- "Πειραιάς Κέντρο Ναυτιλίας και Πολιτισμού", ΑΙΓΗΪΣ, Γεώργιος Σταϊνχάουερ, Ματίνα Μαλικούτη, Βάσιας Τσοκόπουλος, Βασίλης Γκανιάτσας.


Διαβάστε επίσης:

  

Η καταστροφή του Πειραιά από τον Σύλλα (86 π.Χ.)




Ο πόλεμος των δύο «Καραϊσκάκηδων» σε Πειραιά και Αθήνα

Αριστερά ο ανδριάντας του Γεωργίου Καραϊσκάκη φιλοτεχνημένος από τη Λουκία Γεωργαντή στον Πειραιά και δεξιά ο αντίστοιχος ανδριάντας του Στρατάρχη φιλοτεχνημένος από τον Μ. Τόμπρο στην Αθήνα. 

του Στέφανου Μίλεση
Ένα άρθρο της εφημερίδας «Ανένδοτος» της 26ης Μαρτίου του 1966, την παραμονή ουσιαστικά των αποκαλυπτηρίων στον Πειραιά του ανδριάντα του ήρωα του 1821, του Γεωργίου Καραϊσκάκη, στην ομώνυμη πλατεία, φιλοξενεί συνέντευξη της γλύπτριας που το φιλοτέχνησε της Λουκίας Γεωργαντή Οικονομοπούλου.

Σε εκείνη τη συνέντευξη όμως η γλύπτρια Λουκία Γεωργαντή, αποκαλύπτει το μάλλον άγνωστο ιστορικό που έχει ο ανδριάντας του Καραϊσκάκη, που μέχρι σήμερα κοσμεί το λιμάνι του Πειραιά. Την ίδια εποχή που η Γεωργαντή φιλοτεχνούσε τον Καραϊσκάκη του Πειραιά, ένας άλλος γλύπτης ο Μιχάλης Τόμπρος, φιλοτεχνούσε τον επίσης έφιππο ανδριάντα του Καραϊσκάκη προκειμένου να τοποθετηθεί στην Αθήνα.

Και οι δύο «Καραϊσκάκηδες» Πειραιώς και Αθηνών, φαίνεται να έχουν πολλές ομοιότητες καθώς αναπαριστούν τον ίδιο ήρωα, είναι έφιπποι, είναι ορειχάλκινοι και κατασκευάστηκαν περίπου την ίδια εποχή, το 1966, παρότι τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα των Αθηνών έγιναν το 1968. Εν τούτοις έχουν και διαφορές καθώς ο Καραϊσκάκης του Πειραιά έχει ύψος μαζί με το βάθρο του 6,5 μέτρα ενώ ο αντίστοιχος της Αθήνας 9 μέτρα. 

Όμως η κυριότερη διαφορά τους βρίσκεται στο ότι ο μεν πειραϊκός ανδριάντας κατασκευάστηκε σε αποκλειστικά ελληνικά εργαστήρια, ενώ αυτός του Τόμπρου κατασκευάστηκε στο Παρίσι με παντογράφο, αφού προηγούμενα ο γλύπτης έδωσε με κλίμακα τη μορφή που ήθελε στο έργο του.

Δεν είμαι ειδικός στο να κρίνω ποιος από τους δύο ανδριάντες του Καραϊσκάκη (Πειραιώς και Αθηνών) θεωρείται πληρέστερος τεχνικά και αρτιότερα φιλοτεχνημένος. Μπορώ όμως να εκφράσω μόνο προσωπική προτίμηση για αυτόν του Πειραιά, καθώς θεωρώ ότι υπερτερεί, αφού πετυχαίνει την τέλεια εκφραστικότητα του αλόγου και μια χάρη στην κίνησή του μοναδική. Κι αυτό δεν επιτεύχθηκε τυχαίως, καθώς η Λουκία Γεωργαντή ξόδεψε πολύ από το χρόνο της, επισκεπτόμενη διάφορα ιπποστάσια ώστε να μπορέσει να αποτυπώσει την αγωνία του ζώου τη στιγμή της μάχης. Μύες που φουσκώνουν, αγωνία στη μορφή του περήφανου ζώου, άπλωμα ποδιών όχι αλόγιστα αλλά εμφανώς συγκρατημένα. Το περήφανο άτι είναι γεροδεμένο σμιλευμένο από τις μάχες και τον καλπασμό (στην φωτογραφία αριστερά είναι του Πειραιά και δεξιά της Αθήνας). Χρειάστηκε για αυτό επίσης να μελετήσει την ανατομία των αλόγων, ενώ όσον αφορά τη μορφή του Καραϊσκάκη τη δανείστηκε από μια μαρμάρινη προτομή που ο πατέρας της είχε φιλοτεχνήσει παλαιότερα. 



Η ιστορία όμως με τους δύο ανδριάντες δεν τελειώνει εδώ. Όταν ο Δήμος Αθηναίων εξεδήλωσε την επιθυμία να φιλοτεχνηθεί ένας ανδριάντας του Καραϊσκάκη, η Λουκία Γεωργαντή έστειλε στον Δήμαρχο Αθηναίων μια επιστολή λέγοντάς του ότι προτίθεται χωρίς καμία αμοιβή να φιλοτεχνήσει το έργο, δανειζόμενη, όπως η ίδια είπε στη σχετική συνέντευξη, τη μορφή του Καραϊσκάκη από το παλαιότερο έργο του πατέρα της. Ωστόσο ο καιρός περνούσε, απάντηση από το Δήμο Αθηναίων δεν λάμβανε, μέχρι που ύστερα από τρεις μήνες διάβασε ξαφνικά στις εφημερίδες ότι ο Δήμος Αθηναίων διενεργούσε διαγωνισμό για τη κατασκευή του ανδριάντα του Καραϊσκάκη! Και βέβαια ο συγκεκριμένος διαγωνισμός της φάνηκε παράξενος, καθώς αυτό που ο Δήμος Αθηναίων θα μπορούσε να λάβει δωρεάν, προτιμούσε να το πληρώσει! Εξάλλου η Λουκία Γεωργαντή στην εποχή στην οποία αναφερόμαστε ήταν ήδη γνωστή και διακεκριμένη γλύπτρια. Η απάντηση που έλαβε ήταν η εξής: «Να λάβετε μέρος κι εσείς στο διαγωνισμό».

Φυσικά ο λόγος που η Λουκία Γεωργαντή δεν έλαβε μέρος στον διαγωνισμό, ήταν ότι ήθελε να προστατέψει τη μνήμη του πατέρα της, καθώς θα έθετε υπό εξέταση επιτροπής το έργο ενός αναγνωρισμένου γλύπτη όπως ήταν ο πατέρας της Νικόλαος Γεωργαντής. Όπως είπαμε ο δικός της Καραϊσκάκης θα δανειζόταν τη μορφή του από ένα παλαιότερο έργο του πατέρα της. Έτσι ο διαγωνισμός έγινε άνευ δικής της συμμετοχής και την εκτέλεση ανέλαβε ο επίσης καταξιωμένος γλύπτης Μιχάλης Τόμπρος. Ως αποτέλεσμα αυτής της παράξενης ιστορίας, ήταν ότι ο μεν Δήμος Αθηναίων πλήρωσε τουλάχιστον δύο εκατομμύρια δραχμές, ενώ θα μπορούσε να αποδεχθεί το έργο της Γεωργαντή που προσφερόταν δωρεάν. 



Την εποχή που η Γεωργαντή λάμβανε ως απάντηση από τον Δήμαρχο Αθηναίων, να μετάσχει στο διαγωνισμό, εμφανίστηκε ο Δήμος Πειραιώς και της πρότεινε η τοποθέτηση να γίνει στη πόλη μας. Έτσι ο Πειραιάς κέρδισε ένα σπουδαίο έργο που κοσμεί σήμερα μια ιστορική πλατεία. Η Γεωργαντή μάλιστα έφτασε στο σημείο να προσφέρει εκτός του ίδιου του έργου και χρήματα από την τσέπη της προκειμένου να καλύψει κάποια έκτακτα έξοδα καθώς ο τότε υπουργός Στράτος δεν είχε επιτρέψει τη διενέργεια εράνου στον Πειραιά υπέρ της κατασκευής του μνημείου Καραϊσκάκη. Όλα αυτά τα εξιστόρησε όπως αναφέραμε η ίδια η Λουκία Γεωργαντή – Οικονομοπούλου στη σχετική της συνέντευξη.

Από τα αποκαλυπτήρια του ανδριάντα του Γ. Καραϊσκάκη στον Πειραιά (27 Μαρτίου 1966)

Τα αποκαλυπτήρια του Καραϊσκάκη του Πειραιά έγιναν στις 27 Μαρτίου του 1966 ενώ την ίδια περίοδο ο άλλος Καραϊσκάκης των Αθηνών βρισκόταν επίσης στον Πειραιά φιλοξενούμενος σε αποθήκες του Δήμου Πειραιώς καθώς φτάνοντας από το Παρίσι όπου κατασκευάστηκε δεν είχε αποφασιστεί το σημείο της τοποθέτησης. Ως πρώτο σημείο είχε προταθεί η Πλατεία Συντάγματος, με δεύτερο το χώρο έξω από το Παναθηναϊκό Στάδιο. Όπως βέβαια γνωρίζουμε μετά από αρκετή φιλοξενία στις πειραϊκές αποθήκες ο «περιπλανώμενος» Καραϊσκάκης των Αθηνών τοποθετήθηκε στο Ζάππειο. Αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι το γιατί η Γεωργαντή έτυχε αυτής «επιθετικής» θα λέγαμε συμπεριφοράς, που φάνηκε ακόμα και στα αποκαλυπτήρια. Σε αυτά του Πειραιά παρέστησαν ο Αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης Αθανασιάδης – Νόβας, οι απόγονοι του Καραϊσκάκη, πειραιώτες επίσημοι και φυσικά ο Δήμαρχος Πειραιώς Κυριακάκος. Τα αποκαλυπτήρια των Αθηνών όμως, τίμησαν με την παρουσία τους τόσο ο Πρωθυπουργός όσο και ο τότε Βασιλιάς Κωνσταντίνος. Τότε ήταν που ειπώθηκε το γεγονός ότι ο πόλεμος ανάμεσα στους δύο «Καραϊσκάκηδες» είχε αρχίσει…