"Πειραϊκές ιστορίες του Μεσοπολέμου"

Οδός Νοταρά. Σκέψεις περί της ονομασίας της οδού.





του Στέφανου Μίλεση

Είναι αρκετός καιρός που όταν διέρχομαι την οδό Νοταρά, παρατηρώ τις πινακίδες σήμανσης του δρόμου που αναγράφουν «Οδός Ναυάρχου Νοταρά»

Και κάθε φορά διατυπώνω το ίδιο ερώτημα στον εαυτό μου, εάν η οδοσήμανση είναι σωστή, εάν δηλαδή ο δρόμος ονοματοθετήθηκε προς τιμή κάπου Νοταρά που ήταν Ναύαρχος. Κύρια το ερώτημα αυτό προς τον εαυτό μου, έχει να κάνει με το γεγονός, ότι από την παιδική μου ηλικία θυμάμαι την οδό ως «Νοταρά» άνευ οποιοδήποτε άλλου προσδιοριστικού στοιχείου, όπως βαθμού ή μικρού ονόματος και ήμουν σίγουρος ότι ουδέποτε θυμάμαι στο μακρινό παρελθόν πινακίδες να την ονοματίζουν ως «Ναυάρχου Νοταρά». 

Λεωφόρο Γεωργίου και Νοταρά


Ανέτρεξα λοιπόν σε ό,τι είχα πρόχειρο όπως διαφημίσεις εφημερίδων, αναγγελίες ή άλλες καταχωρήσεις σε έντυπα σχετικά με τον δρόμο αυτό και όντως διαπίστωσα ότι όλοι οι Πειραιώτες επί δεκαετίες αποκαλούσαν τον δρόμο απλά «Νοταρά», χωρίς καν να προσδιορίζεται για ποιον Νοταρά είχε γίνει η ονοματοθεσία. Ο προσδιορισμός σε οδό "Ναυάρχου Νοταρά" αποτελούσε νεωτερισμό που προήλθε από άγνωστη πρόταση, έγκριση και καθιέρωση.  

Στο βιβλίο ονοματοθεσιών του Δήμου Πειραιώς, αναφέρεται ότι το Δημοτικό Συμβούλιο Πειραιώς, με την υπ΄ αριθμ. 446 απόφασή του στις 21 Δεκεμβρίου του 1851 ενέκρινε τη μετονομασία της οδού Ηροδότου σε οδό Νοταρά. Στην απόφαση 446 έχει καταγραφεί η παρακάτω αναφορά της μετονομασίας η οποία δεν προσδιορίζει σε ποιον Νοταρά ο δρόμος αφιερώνεται. Καταγράφει σχετικώς η απόφαση:

"στην οδό που άρχιζε από την οικία του ξυλουργού Γεωργίου Ξεκουμιανού προς Δυσμάς και της οικίας Σουσάνα, τη λήγουσα προς τη «Λάκκαν του Βάβουλα» οδό", την ονομασία «Νοταρά»


Βεβαίως ο Νοταράς στον οποίο θα περίμενε κάποιος να έχει αποδοθεί η τιμή της ονομασίας του δρόμου θα ήταν ο Ιωάννης Νοταράς. Κι αυτό διότι στους περισσότερους οπλαρχηγούς που συμμετείχαν ή έπεσαν στις μάχες στην ευρύτερη περιοχή του Πειραιά αποδόθηκαν δρόμοι με τα ονόματά τους όπως οδός Μακρυγιάννη, οδός Βεΐκου, οδός Δράκου κ.ο.κ. και θα προκαλούσε πραγματική απορία το γεγονός ότι αφού δόθηκαν ονομασίες σε Πειραιά και Νέο Φάληρο στους μικρότερους στη φήμη οπλαρχηγούς, πώς θα μπορούσε να παραληφθεί ο Ιωάννης Νοταράς που θεωρείτο μια από τις σημαντικότερες μορφές της Μάχης της Αθήνας. Όμως αυτή ήταν απλώς μια υποψία που δεν ήταν αρκετή. Χρειαζόταν και το τυπικό μέρος, η αναγραφή δηλαδή του σκεπτικού σε κάποιο έγγραφο ονοματοθεσίας. 

Οι αποφάσεις όλων των Δήμων του Νομού Αττικής και Βοιωτίας επικυρώνονταν τότε από τον οικείο Νομάρχη. Έτσι και η απόφαση του Δήμου Πειραιά για τη μετονομασία της οδού Ηροδότου υποβλήθηκε προς έγκριση στο Νομάρχη Αττικής και Βοιωτίας, ο οποίος στις 22 Φεβρουαρίου του 1852 πραγματικά επικύρωσε τη μετονομασία. Το σημαντικό όμως είναι ότι επί της πράξεως επικυρώσεως του Νομάρχη αναγράφεται το εξής: 

«Η οδός “Ηροδότου” να ονομασθή οδός Νοταρά, του ανδρός πεσόντος εις τας Αθήνας».

Ο Νομάρχης Αττικής και Βοιωτίας επικυρώνει τη μετονομασία της οδού Ηροδότου σε οδό Νοταρά προς τιμή του ανδρός πεσόντος εις τας Αθήνας


Το στοιχείο που έλειπε βρέθηκε! Η οδός Ηροδότου μετονομάστηκε προς τιμή του Ιωάννη Νοταρά, που πολέμησε στον Πειραιά στις επιχειρήσεις για τη κατάληψη του Λόφου της Μουνυχίας (σημερινής Καστέλλας) το 1827, επιβεβαιώνοντας την αρχική υποψία.

Ο Ιωάννης Νοταράς



Ήταν από εκείνους που είχαν συμμετάσχει στη δύναμη που αποβιβάστηκε στη ρίζα του βουνού του λόφου, στη θέση καλουμένη «Γωνίαν».

Ηγείτο μιας δύναμης 1.500 ανδρών και μαζί με τον Μακρυγιάννη και τους 550 άνδρες του, τον Δημήτριο Καλλέργη με τους Κρήτες του, τους Ιωάννη Πέτα και Χαράλαμπο Ιγγλέση ανέλαβαν να καταλάβουν τον καλά οχυρωμένο λόφο της Καστέλλας. Και αφού το επέτυχαν ο Μακρυγιάννης έμεινε να φυλά το λόφο που κοιτούσε προς το Φάληρο, ο Καλλέργης προς τον Πειραιά και ο Ιωάννης Νοταράς "έπιασε" το κέντρο. 

Ο Ιωάννης Νοταράς θα πέσει ηρωικά μαχόμενος έξω από τον Πειραιά, στην ατυχή Μάχη του Ανάλατου, στις 24 Απριλίου του 1827. Στην πανωλεθρία που υπέστησαν οι Έλληνες όλοι οι οπλαρχηγοί σκοτώθηκαν όπως ο Λάμπρος Βεΐκος, ο Γιωργάκης Δράκος κ.α. Στην σφαγή αυτή ήταν που έπεσε και ο Ιωάννης Νοταράς, αν και το σώμα του ουδέποτε βρέθηκε. Η Μάχη αυτή έμεινε να αποκαλείται και ως Μάχη της Αθήνας, καθώς η απόβαση των Ελλήνων στην Καστέλλα, η κατάληψη της Μονής του Αγίου Σπυρίδωνα και όλες οι μάχες που έγιναν στην ευρύτερη περιοχή αποσκοπούσαν στη λύση της πολιορκίας της Ακρόπολης εντός της οποίας βρίσκονταν εγκλωβισμένοι οι Έλληνες.   


Ο Ιωάννης Νοταράς κατά μια εκδοχή αναγνωρίσθηκε κι αυτός ως αρχηγός ομάδας ενόπλων και οδηγήθηκε στον Κιουταχή, όπως όμοια έγινε και με τον Καλλέργη. Εκεί ο Τούρκος που τον συνόδευε λένε πως τον φόνευσε αμέσως καθώς άκουσε πως η αμοιβή από τα λύτρα θα πάει στον Κιουταχή (Ρεσίτ Πασά) κι όχι σε εκείνον που τον έπιασε. Από την ήττα αυτή οι Έλληνες αποθαρρύνθηκαν τόσο πολύ που διέταξαν την φρουρά της Ακροπόλεως να συνθηκολογήσει, ενώ εγκαταλείφθηκε η Καστέλλα που είχε παρθεί με στρατιωτική επιχείρηση. 

Η ήττα της Μάχης του Ανάλατου ήταν από τις τραγικότερες της ιστορίας. Το όνομα του Ιωάννη Νοταρά βρίσκεται χαραγμένο σε μαρμάρινη πλάκα στο Μνήμα του Καραϊσκάκη μαζί με άλλα πεσόντων οπλαρχηγών (προτελευταίο στη δεξιά στήλη). 

Στην πίσω πλευρά του Μνημείου βρίσκονται χαραγμένα τα ονόματα των τοποθεσιών των Μαχών καθώς και τα ονόματα των συναγωνιστών του


Όμως ο Ιωάννης Νοταράς δεν ήταν απλώς ένας οπλαρχηγός, αλλά ήταν και Στρατηγός και μάλιστα από τους νεαρότερους στην Ελλάδα αφού που προήχθη στο βαθμό αυτό το 1824, σε ηλικία μόλις 19 ετών, αφού ήταν γεννημένος το 1805! Είχε κατακτήσει το ανώτερο αξίωμα ύστερα από την κατάληψη του κάστρου της Ακροκορίνθου που θεωρείτο σημείο άπατο εκεί που ήταν οικοδομημένο. 

Ο Ιωάννης Νοταράς, ο δεκαεννιάχρονος Στρατηγός της επανάστασης, διακρίθηκε για τη γενναιότητα του στις μάχες για την απελευθέρωση του Πειραιά και που τελικά άφησε την πνοή του στον τόπο μας, έφτασε δυστυχώς από στρατηγός να γίνει ναύαρχος, όχι σε ξένο τόπο, αλλά εκεί που έπεσε μαχόμενος για την απελευθέρωσή του

Σχέση του Ιωάννη Νοταρά όπως και του θείου του γνωστού Πανούτσου Νοταρά με τη θάλασσα δεν υπήρχε. Αυτή η μη ύπαρξη σχέσης μάλιστα είχε γίνει και γνωμικό από τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, ο οποίος κάθε φορά που έβλεπε Καπετάνιο σε στρατιωτική επιχείρηση ξηράς, δίνοντας μάλιστα διαταγές με ναυτικά παραγγέλματα, κουνούσε το κεφάλι του κι έλεγε πως δεν απομένει τίποτε άλλο "παρά να διορίσουν τον γερό - Νοταρά Ναύαρχο στη θέση του Μιαούλη" (εννοώντας τον Πανούτσο Νοταρά).

Ο Πανούτσος Νοταράς για τον οποίο ο Κολοκοτρώνης έλεγε αστειευόμενος ότι δεν μένει κάτι άλλο παρά να τον δούμε διορισμένο σε θέση Ναυάρχου!


Η ύπαρξη της σχετικής απόφασης του Νομάρχη Αττικής και Βοιωτίας επιβεβαιώνει την υποψία ότι η ονομασία του δρόμου δεν θα μπορούσε να δοθεί σε κάποιον άλλον από την οικογένεια Νοταρά παρά μόνο σε εκείνον που έπεσε μαχόμενος στην ευρύτερη περιοχή του Πειραιά. Ακόμα και ο Τύμβος στο Νέο Φάληρο που κατασκευάστηκε προς ανάμνηση της θυσίας των συντρόφων του Γεωργίου Καραϊσκάκη δεν είναι διάφορος προς την ονομασία της οδού Νοταρά, όπως και η μαρμάρινη πλάκα που υπάρχει στο Μνημείο του Γεωργίου Καραϊσκάκη.        


Να σημειώσουμε επίσης και ένα ακόμα στοιχείο που είναι άγνωστο στους περισσότερους και αφορά σε νεώτερη προσπάθεια μετονομασίας του δρόμου που έγινε επί Χούντας. Για την οδό Νοταρά ότι το Δημοτικό Συμβούλιο Πειραιά στις 29 Σεπτεμβρίου του 1967 με την υπ΄ αριθμ. 270 απόφασή του, πρότεινε νέα μετονομασία της της εν λόγω οδού. Και θα αποτελούσε κι αυτό ένα από τα πολλά κατορθώματα της χούντας αφού θα καταργούσε την απόδοση τιμής σε έναν ήρωα της επανάστασης, αποδίδοντας στο δρόμο τη νέα του ονομασία που ήταν οδό Λήθης, ονομασία που ευτυχώς δεν εγκρίθηκε από το Υπουργείο Εσωτερικών.

Θα ενδιέφερε πραγματικά να μάθουμε αν πέρα από όσα καταθέσαμε, υπάρχει κάποιο στοιχείο στο ιστορικό αρχείο του Δήμου Πειραιά ή σε κάποιο άλλο αρχείο το οποίο αγνοούμε, βάσει του οποίου η οδός Νοταρά μετονομάσθηκε σε "Ναυάρχου Νοταρά" προσβάλλοντας ουσιαστικά την απόφαση απόδοσης τιμής στον ήρωα του Πειραιά Ιωάννη Νοταρά. Ίσως σε άλλους δήμους της χώρας κάποια οδός "Νοταρά" να έχει αποδοθεί σε άλλο μέλος της οικογενείας αυτής. Στον Πειραιά όμως αποδόθηκε στον Ιωάννη Νοταρά. Τουλάχιστον έτσι δείχνουν τα στοιχεία.  

Συνεπώς αν δεν υπάρχει κάποιο στοιχείο που να δικαιολογεί τον προσδιορισμό του δρόμου σε "Ναυάρχου Νοταρά", θα πρέπει άμεσα να γίνει αντικατάσταση των πινακίδων του δρόμου στην αρχική τους κατάσταση για να σταματήσει να υφίσταται αυτό το σοβαρό λάθος όπου ένας Στρατηγός γίνεται Ναύαρχος!  

Διαβάστε επίσης:

Στα παλικάρια του Καραϊσκάκη (Μάχη του Φαλήρου)

Ιστορία Μνημείου του Καραϊσκάκη και Τύμβου των Αγωνιστών στο Φάληρο


Η λογοτεχνική και καλλιτεχνική σχολή της Φρεαττύδας



Του Στέφανου Μίλεση


Είναι αδύνατο να μπορέσει εύκολα να συνειδητοποιήσει κάποιος, πώς ένας τόσο μικρός όρμος, όπως είναι αυτός της Φρεαττύδας, θα μπορούσε να αποτελέσει κοιτίδα παραγωγής ενός μεγάλου λογοτεχνικού και καλλιτεχνικού έργου.

Ο γαλήνιος όρμος της Φρεαττύδας αποτέλεσε πηγή έμπνευσης πολλών και σπουδαίων πνευματικών μορφών του Πειραιά, οι οποίοι επέλεξαν να ζήσουν ολόγυρά του. Η Φρεαττύδα ήδη από την αρχαιότητα είχε επιλεγεί από τον Μένανδρο ως κατάλληλος τόπος για να οικοδομήσει το πλούσιο σπίτι του, ζώντας δίπλα στη θάλασσα ώστε να εμπνέεται. 

Στη Φρεαττύδα ο Μένανδρος έχοντας στο πλευρό του την αγαπημένη του γυναίκα, την όμορφη Γλυκέρα, έγραψε τα περισσότερα έργα του. Από κοντά βρισκόταν και ο φίλος του ο φιλόσοφος Επίκουρος. Ο Μένανδρος αγάπησε τόσο πολύ τον μικρό όρμο που συστηματικά αρνείτο να απομακρυνθεί ακόμη και όταν ήταν προσκεκλημένος σε αυλές Βασιλέων όπως της Αιγύπτου. Η τύχη ήθελε τον Μένανδρο να αφήνει την τελευταία του πνοή στην Φρεαττύδα όταν το 292 π.Χ., σε ηλικία μόλις 50 ετών καθώς πνίγηκε κολυμπώντας μπροστά από το σπίτι του!

Με την δημιουργία της σύγχρονης πόλης του Πειραιά, ο γραφικός όρμος της Φρεαττύδας, βρέθηκε να αποτελεί μήτρα σπουδαίων πνευματικών ανθρώπων όσο καμιά άλλη τοποθεσία στον Πειραιά, ενώ ταυτόχρονα αποτέλεσε τόπο συνάθροισης λογοτεχνών που εμπνεόμενοι από το ήμερο περιβάλλον που προσέφερε, τους ενέπνεε και τους τροφοδοτούσε με εικόνες. 




Μια από τις σημαντικότερες μορφές της λογοτεχνικής Φρεαττύδας ήταν ο ΠαύλοςΝιρβάνας (Πέτρος Αποστολίδης). Η οικογένεια Αποστολίδη εγκαταστάθηκε στην Φρεαττύδα το 1871 ερχόμενη από τη σημερινή Ουκρανία όπου είχε αναμιχθεί σε εμπορικές δραστηριότητες. Ο μικρός Πέτρος Αποστολίδης βρέθηκε στο γραφικό όρμο σε ηλικία πέντε ετών και έφυγε σε ηλικία 44 χρονών μόνο διότι νυμφεύθηκε άλλη γυναίκα την οποία ακολούθησε στο Νέο Φάληρο. Για σαράντα περίπου χρόνια η Φρεαττύδα υπήρξε η «ποιητική του πατρίδα». Έτσι την αποκαλούσε. 


Γύρω του είχε συγκεντρώσει έναν μεγάλο αριθμό Πειραιωτών λογοτεχνών με τους οποίους όχι απλά συνεργαζόταν στα διάφορα έντυπα του Πειραιά και της Αθήνας, αλλά τον συνόδευαν στους καθημερινούς του περιπάτους στον μικρό όρμο, στα καφενεία και στις πολλές ταβέρνες που υπήρχαν ολόγυρα. Ένας από αυτούς ο ποιητής και μεταφραστής Γεώργιος Ζουφρές έγραψε για τον Νιρβάνα:
«Αυτός είναι ο γιατρόσοφος, από το Τσιρλονέρι, αρχαία γράφει το πρωί, μικτή το μεσημέρι»
  

Ο Γεώργιος Ζουφρές



      
Ο Ζουφρές περιγράφει τον Νιρβάνα ως γιατρόσοφο διότι ήταν ιατρός του Πολεμικού Ναυτικού. Επειδή τότε υπήρχε το γλωσσικό ζήτημα και ο δημοτικής – καθαρεύουσας και ο Νιρβάνας δεν ήθελε να αναμιχθεί για αυτό και ο Ζουφρές έγραφε αυτούς τους στίχους «πειράζοντας» τον Νιρβάνα, ενώ τη Φρεαττύδα την αποκαλούσε Τσιρλονέρι, από το ιαματικό νερό που ακόμα ανάβλυζε από τα βραχάκια του μικρού όρμου, το οποίο χρησιμοποιείτο ως ισχυρό καθαρτικό των εντέρων. 

Ο ίδιος ο Νιρβάνας μας πληροφορεί σε επιστολή του που δημοσιεύθηκε σε εφημερίδες της εποχής, ότι:

«Αξίζει από περιέργεια, εάν κρατήσετε κάποτε ένα Πειραϊκό φιλολογικό αρχείο, να βρείτε και να περιμαζέψετε όλα αυτά τα έντυπα, που από μέσα τους πέρασαν, με τα πρώτα τους φανερώματα, όλοι αυτοί που μια μακρινή μέρα εξόρμησαν από το ποιητικό ερημητήριο της Φρεαττύδας, για να κατακτήσουν με τον καιρό, μια θέση στα νεοελληνικά γράμματα. Αν τους μετρήσετε θα βρείτε πολλούς, ενώ άλλοι, αλίμονο πέθαναν και λησμονήθηκαν». 

Ο Νιρβάνας λοιπόν πρώτος μας πληροφορεί για το «ποιητικό ερημητήριο της Φρεαττύδας» και για το πόσους πολλούς λογοτέχνες και καλλιτέχνες «γέννησε» εκ των οποίων ολίγων μόνο τα ονόματα διασώθηκαν. Η Φρεαττύδα υπήρξε επίσης η ποιητική πατρίδα του Λάμπρου Πορφύρα που αν δεν καθόταν στα βραχάκια της τις καλοκαιρινές νύχτες δεν μπορούσε να γράψει. Ποιητικό ορμητήριο στάθηκε η Φρεαττύδα και για τον άλλο μεγάλο ποιητή της τον Γεώργιο Στρατήγη. Οι στίχοι επίσης των δικών του ποιημάτων χρωματίζονταν από τις μυσταγωγικές εικόνες του γραφικού όρμου που του θύμιζαν τη «Ντάπια» του τόπου του, των Σπετσών. 







Η Φρεαττύδα όμως δεν χρωμάτιζε μόνο στίχους ποιημάτων, αλλά και καβαλέτα ζωγράφων, παρτιτούρες μουσικών και ολόκληρες παραγράφους πεζογράφων. 

Ο μεγάλος θαλασσογράφος Κωνσταντίνος Βολανάκης πέρασε επίσης από τα παράλιά της. 

Οι μουσουργοί Ναπολέων και Γεώργιος Λαμπελέτ την έκαναν νότες, όπως αργότερα έκανε το ίδιο ο ανεπανάληπτος μουσουργός Παναγιώτης Φακιολάς στη δική του Τερψιχόρη.

Ειδικά στην πειραϊκή περίοδο του Νιρβάνα, 1884 – 1916 συναντούμε δίπλα του σπουδαία λογοτεχνικά ονόματα όπως του Σπύρου Μελά, του Δημοσθένη Βουτυρά, του Νίκου Χατζάρα, του Άριστου Καμπάνη οι οποίοι μαζί με τους Λάμπρο Πορφύρα και Γεώργιο Ζουφρέ που ήδη αναφέραμε, αποτέλεσαν ένα διόλου ευκαταφρόνητο λογοτεχνικό δυναμικό. 

Εκείνη την περίοδο ήταν που η «Σχολή της Φρεαττύδας» προσέφερε ποιητές, πεζογράφους και καλλιτέχνες πανελλήνιας προβολής. Δίπλα σε αυτούς άξια στάθηκε και η αμέσως επόμενη γενιά του Χρήστου Λεβάντα, του Κώστα Σούκα, του Νικηφόρου Βρεττάκου, του Νίκου Καββαδία και πολλών άλλων που οδήγησε τον Πειραιά σε λογοτεχνικά μονοπάτια έως τα μέσα της δεκαετίας του 1960.





Μια τόσο μικρή περιοχή, με τόσο μεγάλη προσφορά δύσκολα μπορεί να συναντήσει κάποιος. Διότι εκτός από πεζογράφους, ποιητές, ζωγράφους και μουσικούς, η Φρεαττύδα γέννησε σπουδαίους ανθρώπους σε διαφορετικούς τομείς  του ανθρωπίνου πνεύματος. Ο Δημοσθένης Καλοστύπης, ο εκδότης εφημερίδας «Σφαίρα» ήταν Φρεαττυδιώτης, όπως επίσης και ο ιστορικός του Πειραιά ο Αλέξανδρος Μελετόπουλος (έπαυλη Μελετόπουλου μετέπειτα Ρωσικό Νοσοκομείο). 


Κι όταν ακόμα η Φρεαττύδα στα μέσα του 19ου αιώνα ήταν μια πραγματικά έρημη περιοχή με ελάχιστα σπίτια οικοδομημένα εκεί και πάλι παρήγαγε πνευματικές μορφές, όπως ο «πρώτος γεννημένος Πειραιώτης» ο κρητικής καταγωγής Αντώνιος Αντωνιάδης (γεννημένος στον Πειραιά στις 6 Ιανουαρίου του 1836). Φρεαττυδιώτης υπήρξε και ο ποιητής Δημήτριος Σακελλαρόπουλος ο «Όμηρος» της Φρεαττύδας όπως τον αποκαλούσαν καθώς ήταν τυφλός. Διότι αφού πρώτα μαγεύτηκε από την ομορφιά του τοπίου, στη συνέχεια τυφλώθηκε από ατύχημα, κάνοντας πειράματα φαρμακευτικής χημείας. Όλη την υπόλοιπη ζωή του βυθισμένος στο σκοτάδι έμεινε προσηλωμένος στην ποίηση, έχοντας στου νου του τις εικόνες του γραφικού όρμου. Προχώρησε στην έκδοση μάλιστα και του αξιόλογου λογοτεχνικού περιοδικού «Απόλλων». 

 Δεν θα ήταν δυνατόν να μην αναφερθεί φυσικά ο ιατροφιλόσοφος Θεόδωρος Αφεντούλης. Άλλωστε αυτός όχι μόνο στάθηκε μια από τις σπουδαιότερες μορφές πνεύματος στον Πειραιά, αλλά επηρέασε σημαντικά τον Κωνσταντίνο Βολανάκη να εγκατασταθεί στον Πειραιά και να δημιουργήσει τη σχολή του, το «Καλλιτεχνικό Κέντρο». Ο ίδιος ήταν που παρότρυνε αργότερα τον Νιρβάνα να ακολουθήσει τα χνάρια της ιατρικής επιστήμης. Ο Αφεντούλης ανάμεσα στα ιάματα, ανάμεσα δηλαδή στις φαρμακευτικές ουσίες συμπεριελάμβανε και τα ψυχικά μέσα: 

"η μητρική αγκαλιά, το πάτριο έδαφος για εκείνους που πάσχουν από νοσταλγία, η ψυχαγωγία για τους θλιμμένους, η μουσική για τους μελαγχολούντες, η λάμψη των αστεριών του ουρανού, ο φλοίσβος της θάλασσας".


Με τη Φρεαττύδα όμως είχαν συνδεθεί και λογοτέχνες που εκ πρώτης φαίνονταν ότι ουδεμία σχέση είχαν με αυτήν. Ο ποιητής Ζαν Μωρεάς (ψευδώνυμο του Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου) ζήτησε κάποτε από τον Νιρβάνα να επισκεφθεί την Φρεαττύδα για να ξαναδεί το τόπο εκείνο όπου είχε τα πρώτα του φλερτ. Αλλά και ο Θεόδωρος Βελλιανίτης όταν κάποτε βρέθηκε στη Ρωσία σε συνθήκες πολικού ψύχους, άρχισε να γράφει τις αναμνήσεις του από τα καλοκαίρια της Φρεαττύδας, περιγράφοντας το πώς φώτιζαν το απόλυτο σκοτάδι του όρμου, τα πυροφάνια των ψαράδων που επέστρεφαν. 



Η Φρεαττύδα ωστόσο δεν επιδρούσε μόνο στα συναισθήματα των λογοτεχνών και των καλλιτεχνών αλλά και στους απλούς ανθρώπους. Ήταν ο όρμος των ερωτευμένων και κάθε βράχος αντιστοιχούσε σε ένα νέο ζευγάρι που με τη δύση του ηλίου συναντιόταν εκεί. Και ενώ ο έρωτας αντάλλασσε υποσχέσεις κατά μήκος των ακτών του όρμου, ειδικά κατά τη δύση του ηλίου, την ίδια στιγμή βάρκες ψαράδων όλων των μεγεθών επέστρεφαν στο μικρό λιμανάκι της σιγοτραγουδώντας. Κι αυτός ο έρωτας που κατάκαιγε τις καρδιές αγοριών και κοριτσιών, όταν δεν τελεσφορούσε οδήγησε πολλά παιδιά σε απεγνωσμένες πράξεις στα σκοτεινά νερά της. 

Οι περισσότερες αυτοκτονίες νέων είχαν καταγραφεί από όλο τον Πειραιά στη Φρεαττύδα όπου οι ερωτευμένοι αυτοκτονούσαν στον τόπο όπου είχαν ανταλλαγεί οι ψεύτικες υποσχέσεις. Στην Φρεαττύδα! Σήμερα η Φρεαττύδα δεν μοιάζει σε τίποτα με το γραφικό ποιητικό όρμο μιας κάποιας εποχής. Μπαζώθηκε και έγινε Μαρίνα. Άλλαξε ριζικά. Στην ερώτηση του τι μπορεί να βρει κάποιος σε έναν τόπο που άλλαξε ριζικά απάντησε ο ίδιος Νιρβάνας που είπε: «Ό,τι βρίσκει ένας ποιητής εκεί που δεν υπάρχει πια τίποτε για τους άλλους. Τον εαυτό του!»