"Πειραϊκές ιστορίες του Μεσοπολέμου"

Η δεύτερη τριήρης από τον Πειραιά. Ο άθλος του πλοίου της σωτηρίας





του Στέφανου Μίλεση

Την άνοιξη του 430 π.Χ. ένα είδος εξανθηματικής ασθένειας, ο λοιμός, εμφανίζεται στον Πειραιά. Προηγούμενα είχε παρουσιαστεί στην Αιθιοπία, όπου διαμέσου της Αιγύπτου και της Λιβύης έφτασε προφανώς με κάποιο πλοίο και στον Πειραιά. Ο λοιμός βρήκε τους Αθηναίους έγκλειστους μέσα στα τείχη της πόλης, καθώς ο Πελοποννησιακός πόλεμος διένυε ήδη τη δεύτερη χρονιά, με τον Βασιλιά Αρχίδαμο να έχει εισβάλλει στην Αττική γη. 

Η συγκέντρωση μεγάλου πλήθους ανθρώπων σε περιορισμένο χώρο (εντός των τειχών) συνετέλεσε στη γρήγορη εξάπλωση της νόσου. Οι ιατροί της εποχής αδυνατούσαν να προσφέρουν βοήθεια, καθώς πρώτη φορά καλούνταν να αντιμετωπίσουν μια άγνωστη μέχρι τότε ασθένεια. Τότε ήταν που εμφανίστηκε από την Κω ο ιατρός Ιπποκράτης, ο οποίος παρατήρησε ότι οι σιδηρουργοί ήταν οι μόνοι που δεν είχαν μεγάλες απώλειες από την μεταδοτική ασθένεια. Έτσι συνέστησε την απολύμανση «δια της φωτιάς» προς αντιμετώπισή της. Η Αθήνα είχε μεταβληθεί σε ένα απέραντο στρατόπεδο θανάτου, με χιλιάδες ανθρώπους να πεθαίνουν στους δρόμους δίπλα σε δημόσιες βρύσες, σε μια απεγνωσμένη προσπάθειά τους να σβήσουν την ακατάσχετη δίψα, σύμπτωμα της ασθένειας, που προκαλούσε την αίσθηση ότι καίγονταν τα σωθικά τους. 

Καθώς λοιπόν ο κόσμος ένιωθε ότι σωτηρία δεν υπήρχε, παρατηρήθηκε γενική χαλάρωση των ηθών. Οι ζωντανοί στράφηκαν προς τις ηδονές και τις άλλες απολαύσεις. Όλοι κοιτούσαν να ζήσουν τις μέρες που τους απέμεναν αδιαφορώντας για την ηθική, τους νόμους ή τον ανθρωπισμό. Η νόσος προκάλεσε το θάνατο ακόμα και του Περικλή, αφού προηγούμενα είχε χτυπήσει αλύπητα την οικογένειά του. Έτσι στις δύσκολες εκείνες στιγμές χάθηκε μια σπουδαία φωνή σύνεσης και νηφαλιότητας. Ο λαός έμεινε ευάλωτος να διαφεντεύεται από σοφιστές ενώ κυριαρχούσε στην αγορά η ρητορική μίσους. Οι μέρες ήταν πονηρές! Οι άνθρωποι λάμβαναν βιαστικές αποφάσεις, ενεργούσαν κάτω από την πίεση της εσχατολογίας και της εκδίκησης. 

Κάτω από τέτοιες συνθήκες έφτασε στην Αθήνα η είδηση της αποστασίας της Μυτιλήνης. Οι Μυτιληνιοί είχαν προσπαθήσει και παλαιότερα να αποκόψουν την εξάρτησή τους από τους Αθηναίους αλλά είχαν αποτύχει. Τώρα όμως βλέποντας τους Αθηναίους να πολιορκούνται και το λοιμό να τους αποδεκατίζει, θεώρησαν ότι ήταν η κατάλληλη στιγμή για να αποστατήσουν και να ενώσουν όλες τις πόλεις της Λέσβου υπό την κυριαρχία τους. Τότε οι Αθηναίοι έστειλαν στόλο για να καταστείλει με τη βία την αποστασία. Οι Μυτιληνιοί οχυρώθηκαν στα τείχη τους, αναμένοντας βοήθεια από τους Πελοποννησίους. Όμως ο κραταιός αθηναϊκός στόλος αποτελούμενος την εποχή εκείνη από διακόσιες πενήντα τριήρεις κυριαρχεί στις θάλασσες. Οι Μυτιληνιοί από τη μια δεν βλέπουν να εμφανίζεται ο στόλος των Πελοποννησίων, ενώ από την άλλη οι μέρες περνούν με αποτέλεσμα να εξαντληθούν τα αποθέματα του σταριού που εξασφάλιζαν τη σίτισή τους. Υπό το κράτος της απελπισίας παραδίδονται στον Στρατηγό των Αθηναίων Πάχη, ελπίζοντας σε μια ήπια μεταχείριση. Από την πλευρά του ο Στρατηγός αφού στέλνει χίλιους άνδρες των Μυτιληναίων στην Αθήνα (αυτοί θεωρήθηκαν οι πρωταίτιοι), παραμένει ο ίδιος στο νησί αναμένοντας οδηγίες. Στο μεταξύ οι Αθηναίοι βρίσκονται σε παροξυσμό. Ευάλωτοι στους δημαγωγούς, ξενυχτούν, πίνουν και διασκεδάζουν αναμένοντας τη μετάδοση της θανατηφόρας ασθένειας. Νιώθουν ότι ο χρόνος τους συντομεύει και μαζί με αυτόν λιγοστεύει και κάθε στοιχείο ανθρωπισμού. Με ψήφισμα αποφασίζουν όχι μόνο να θανατώσουν τους χίλιους αιχμαλώτους από τη Μυτιλήνη, αλλά να φονεύσουν και όλους τους εφήβους και να εξανδραποδίσουν τις γυναίκες και τα παιδιά. Διατάσσουν μια τριήρη να αποπλεύσει από τον Πειραιά για τη Μυτιλήνη  με αποστολή τη μεταφορά της διαταγής. Μόλις η τριήρης αναχώρησε από τον Πειραιά, για να μεταφέρει το σκληρό μήνυμα θανάτωσης των Μυτιληναίων, οι Αθηναίοι άρχισαν να σκέφτονται εκ νέου την τρομερή απόφαση που είχαν λάβει. 



Την επόμενη κιόλας ημέρα συγκεντρώθηκαν για δεύτερη φορά στην Εκκλησία του Δήμου όπου οι αντίθετοι στις απόψεις Κλέωνας και Διόδοτος λογομάχησαν μεταξύ τους. Ο δημαγωγός Κλέωνας υποστήριξε ότι η ποινή που επιβλήθηκε, έπρεπε να ισχύσει και να μην μείνει ο λαός της Μυτιλήνης ατιμώρητος, διότι ενωμένος κι αυτός μετά των ολιγαρχικών στράφηκε εναντίον τους. Οι Αθηναίοι θα έπρεπε επίσης να ανησυχούν για την διατήρηση της ηγεμονίας τους και όχι για το καλό τους όνομα, για το αν δηλαδή θα τους χαρακτήριζαν σκληρούς ή απάνθρωπους. Στον αντίποδα αυτής της λογικής, υπήρχε ο ήρεμος λόγος του ρήτορα Διοδότου που έλεγε ότι όποιος ακολουθεί μια επιτήδεια πολιτική έναντι του εχθρού του είναι ισχυρότερος από το εκείνον που μεταχειρίζεται άστοχα τη βία. (Θουκυδίδης γ’ 48-1). 

Και οι Αθηναίοι ακούγοντας μια τον έναν και μια τον άλλο περιήλθαν σε αμηχανία και δεν ήξεραν τι να αποφασίσουν. Και όταν ήρθε η ώρα της ψηφοφορίας δια ανατάσεως των χεριών, σημειώθηκε σχεδόν ισοψηφία, αλλά υπερίσχυσε η γνώμη του Διοδότου. Έτσι αποφάσισαν να ανακαλέσουν το προηγούμενο ψήφισμά τους και να ματαιώσουν τη διαταγή της φρικτής σφαγής.  Δυστυχώς από την υπαναχώρηση της απόφασης των Αθηναίων δεν εξαιρέθηκαν οι χίλιοι Μυτιληνιοί αιχμάλωτοι οι οποίοι θανατώθηκαν. Τουλάχιστον θα γλίτωναν οι κάτοικοι της Μυτιλήνης.


Όμως ήδη μια τριήρης είχε αναχωρήσει από τον Πειραιά ως αγγελιαφόρος εξόντωσης μιας ολόκληρης πόλης και μάλιστα είχαν περάσει 24 ώρες από την αναχώρησή της. Πώς θα μπορούσε άραγε να μεταδοθεί έγκαιρα η αλλαγή απόφασης με τα τεχνικά μέσα εκείνης της εποχής; Αποφασίστηκε να αποπλεύσει μια δεύτερη τριήρης, η οποία θα κινείτο γρηγορότερα της πρώτης για να την προλάβει! Οι Πρεσβευτές της Μυτιλήνης στην Αθήνα, που προφανώς κατέβαλαν άοκνες προσπάθειες για να σώσουν την πόλη τους, κατέβηκαν στον Πειραιά όπου συνάντησαν τους κωπηλάτες της δεύτερης τριήρους και τους υποσχέθηκαν αμοιβή, εάν επιτύγχαναν να κωπηλατήσουν τόσο γρήγορα, ώστε να φτάσουν πριν από την πρώτη τριήρη που είχε αναχωρήσει πριν από ένα μερόνυχτο. Εφοδίασαν το πλήρωμα με άρτο, οίνο και λάδι. Και οι ναύτες ανταποκρινόμενοι κωπηλατούσαν αδιάκοπα, τρώγοντας το ψωμί βουτηγμένο στο λάδι και στο κρασί. Και καθώς είχαν χωριστεί σε δύο ομάδες, η μια κοιμόταν όσο η άλλη κωπηλατούσε. Και συνετέλεσε σε μεγάλο βαθμό και η τύχη στην επίτευξη της αποστολής της δεύτερης τριήρους καθώς δεν φύσηξε αντίθετος άνεμος ή κυματισμός, ούτε προέκυψε κάποια αβαρία που θα μπορούσε να καθυστερήσει το ταξίδι της. Όμως και η πρώτη τριήρης δεν έφτασε στον προκαθορισμένο χρόνο, γεγονός που μας κάνει να πιστεύουμε ότι μάλλον οι κωπηλάτες της, γνώστες της τρομερής διαταγής που κόμιζαν, καθυστερούσαν την άφιξή τους ελπίζοντας ότι ίσως κάτι να αλλάξει. Ανέμεναν στην κυριολεξία ένα θαύμα. 



Και αυτό το θαύμα έγινε! Διότι μπορεί τελικώς η πρώτη τριήρης να έφτασε και πρώτη όπως είχε ξεκινήσει, ο χρόνος όμως που μεσολάβησε μέχρι την άφιξη της δεύτερης τριήρους ήταν μερικά μόνο λεπτά! Αυτή την πληροφορία μας την δίνει ο ίδιος ο Θουκυδίδης καθώς καταγράφει ότι ο χρόνος που μεσολάβησε ήταν «όση ώρα χρειάστηκε ο Πάχης να διαβάσει το ψήφισμα και να ετοιμαστεί να εκτελέσει την διαταγή» (Θουκ. Γ’49-4). Όση ώρα δηλαδή χρειάζεται κάποιος για να αναγνώσει κείμενο ενός σύντομου εγγράφου. Και η Μυτιλήνη σώθηκε για λίγο μόλις χρόνο! Το πλήρωμα της δεύτερης τριήρους είχε πετύχει το ακατόρθωτο. 

Οι άνδρες της ξεκίνησαν από τον Πειραιά με καθυστέρηση 24 ωρών, κι όμως κατόρθωσαν να αφιχθούν στο λιμάνι της Μυτιλήνης, λίγα μόλις λεπτά ύστερα από την έλευση της πρώτης τριήρους. Από μελετητές της αρχαίας ναυτικής τέχνης γνωρίζουμε ότι η μέγιστη ταχύτητα που επιτύγχαναν οι κωπηλάτες μιας τριήρους ήταν 8 - 10 ν. μ. τα οποία όμως προσέγγιζαν για σύντομο χρόνο (ταχύτητα εμβολισμού). Όμως το πλήρωμα της δεύτερης τριήρους όφειλε να εκτελέσει όλο το δρομολόγιο Πειραιάς – Μυτιλήνη με «ταχύτητα εμβολισμού» (πλήρης ταχύτητα) ώστε να «πιάσει» την προηγούμενη τριήρη που ανυποψίαστη θα ταξίδευε στη μισή ταχύτητα (παραγωγική). Σχετικές έρευνες που διεξήχθησαν στο Πανεπιστήμιο Λιντς (Μεγάλης Βρετανίας) (σχετική δημοσίευσης εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ» φ. 12.2.2007 άρθρο Γ. Αγγελόπουλου), κατέγραψαν ότι οι Ερέτες της δεύτερης τριήρoυς για να καλύψουν την απόσταση Πειραιά – Μυτιλήνης που είναι 188 ν.μ., έπιασαν το μέγιστο των δυνατοτήτων ενός ανθρώπινου οργανισμού, και το διατήρησαν επί πολλές ώρες και όχι μόνο για κάποια λεπτά όπως είχαν εκπαιδευτεί να κάνουν στην πλεύση εμβολισμού. 



Το γεγονός δεν διέφυγε της προσοχής του περιοδικού  «Νew Scientist» (τεύχος 2590), που στο σε άρθρο του καταγράφεται ο τίτλος «When men were Gods» (Όταν οι άνδρες ήταν Θεοί).  Τέλος ο Θουκυδίδης δεν αναφέρεται ότι προηγήθηκε κάποια επιλογή των «Αρίστων Ερετών» για την δημιουργία μιας συγκεκριμένης ομάδας, αλλά απλώς καταγράφει «έστειλαν ένα δεύτερο καράβι». Από αυτό συμπεραίνουμε ότι και οι 42.500 στο σύνολό τους Ερέτες, που επάνδρωναν τα πλοία (170 Ερέτες ανά πλοίο Χ 250 τριήρεις) είχαν την ικανότητα να εκτελέσουν με την ίδια επιτυχία τον ίδιο άθλο! 
Η καταγραφή του επιτεύγματος της δεύτερης τριήρους και της σωτηρίας της Μυτιλήνης ίσως περνά απαρατήρητη μπροστά τα γεγονότα της αρχαίας μας ιστορίας που συναρπάζουν, ωστόσο σε κάθε περίπτωση καταγράφεται μια ακόμα εντυπωσιακή ιστορία με αφετηρία τον αρχαίο Πειραιά, αλλά και ένα επίτευγμα της φυσικής ικανότητας του ανθρώπου που έχει τεθεί ήδη προς μελέτη από τα πανεπιστήμια του εξωτερικού.-

Πηγές:
-Γ.Ν. Φιλάρετος, «Δύο τριήρεις αγγελιαφόροι από Πειραιώς εις Μυτιλήνην», ημερολόγιο Σκόκου του 1902. (Ανατύπωση εκ του τυπογραφείου Ανέστη Κωνσταντινίδου, 1902).
- - Θουκυδίδη ιστορίαι γ’
- - «Ιστορία της Ελλάδος», Σπυρίδωνος Λάμπρου, Τόμος Β’, Εκδόσεις Πελεκάνος
- - «Ιστορία της Αρχαίας Ελλάδος συγγραφείσα υπό του Άγγλου ΘΩΜΑ ΚΕΙΤΛΗ»,
-     Μετάφρασις Σπυρίδωνος Αντωνιάδου, Εν Αθήναις 1850.
- - «Πλουτάρχου Βίοι Παράλληλοι, Περικλής – Φάβιος Μάξιμος», Εκδοτικός Οίκος Ι.Ν. Ζαχαρόπουλου, Αθήναι 1954.
- - Magazine «Νew Scientist», 10 Φεβρουαρίου 2007, τεύχος 2590, άρθρο με τίτλο «When men were Gods» by Stephanie Pain
- - Εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ», φ. 12.2.2007, άρθρο Γεωργίου Αγγελόπουλου με τίτλο «Σούπερ Αθλητές στις Τριήρεις».
    

.


Ο λογοτέχνης δικηγόρος Ευάγγελος Καμπέρος (1920 - 1974)



του Στέφανου Μίλεση

Ο Ευάγγελος Καμπέρος δικηγόρος, θεατρικός συγγραφέας και ποιητής του Πειραιά είναι απόγονος της μεγάλης οικογένειας της Φρεαττύδας Καμπέρου, από την οποία προήλθαν σπουδαίες πειραϊκές προσωπικότητες όπως του Δημητρίου (Μίμη) Καμπέρου και του αδελφού του Παναγιώτη (Νότη) Καμπέρου.

Ο Δημήτρης (Μίμης) έμεινε στην ιστορία μεταξύ πολλών κατορθωμάτων του ως ο πρώτος Έλληνας στρατιωτικός αεροπόρος, ενώ ο Νότης που ήταν στο επάγγελμα αξιωματικός του Βασιλικού Ναυτικού έμεινε ως ο ανάδοχος του Ολυμπιακού Πειραιώς αφού ήταν αυτός που πρότεινε το όνομά του και πρώτος αντιπρόεδρός του.

Ο Ευάγγελος Καμπέρος αποτέλεσε συνέχεια της  μεγάλης και σπουδαίας λογοτεχνικής σχολής της Φρεαττύδας. Γεννήθηκε στον Πειραιά το 1920.

 Έγραψε το πρώτο του θεατρικό έργο το "Γαβριήλος", το 1934 όταν ήταν στην ηλικία μόλις 14 ετών ανακαλύπτοντας γρήγορα το συγγραφικό του ταλέντο. Για το "Γαβριήλος" τιμάται με το πρώτο βραβείο ποίησης από τον Δήμο Πειραιώς επί Δημάρχου Τάκη Παναγιωτόπουλου. Την ίδια χρονιά αποστρατευόταν από την αεροπορία ο θείος του Δημήτρης Καμπέρος με το βαθμό του Επισμηναγού, με τον οποίο διατηρούσε ιδιαίτερη πνευματική σχέση.

Μικρός ακόμα πρωταγωνιστεί στο Παιδικό Θέατρο Πειραιώς. 
Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1938, το ίδιο έργο (Γαβριήλος) ανεβαίνει στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά από έναν νεαρό ηθοποιό 21 χρόνων, που έμελλε να γίνει αργότερα μεγάλο όνομα στο χώρο του θεάτρου και του κινηματογράφου τον Μίμη Φωτόπουλο

Στο αρχοντικό της οικίας Καμπέρου στην οδό Καραΐσκου στον Πειραιά. Η οικογένεια Καμπέρου διατηρούσε θερινή Έπαυλη στη Φρεαττύδα, στην Ακτή Θεμιστοκλέους 48 που αργότερα θα γίνει το σπίτι του θρυλικού αεροπόρου Δημήτρη Καμπέρου (Τρελοκαμπέρου) όπου και θα βρει τραγικό θάνατο εντός αυτού κατά την διάρκεια της γερμανικής κατοχής.


Το 1938 γράφει το "Δολοφόνοι", ενώ το 1939 γράφει το δράμα "Αδικημένα νιάτα" που ανεβάζει στον Πειραιά συμμετέχοντας και ο ίδιος στην παρουσίαση, σπουδαστής ακόμα στην Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου. Έκτοτε θα παρουσιάζεται εκτός από θεατρικός συγγραφέας και ως ηθοποιός. Συμμετέχει στο θίασο της Μαρίκας Κοτοπούλη για διάστημα  μεγαλύτερο των δέκα ετών.

Ο θείος του, ο Νότης, καθώς τον εκτιμούσε και διέβλεπε τις δυνατότητές του τον βοήθησε να εργαστεί στη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων. Ο Ευάγγελος Καμπέρος όμως δεν μπόρεσε να παραμείνει σε αυτή τη θέση για μεγάλο χρονικό διάστημα καθώς φανερώθηκε η αριστερή του ιδεολογία.


Το 1940 αποφοιτά από την Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου ενώ παράλληλα σπουδάζει στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών αλλά και πολιτικές επιστήμες. Όταν αποφοίτησε τη Νομική το 1943  ασχολήθηκε με τη μάχιμη δικηγορία. Έγινε μέλος του Δικηγορικού Συλλόγου Πειραιώς. 

Κατά την διάρκεια της κατοχής λαμβάνει ενεργά μέρος στην αντίσταση από τις τάξεις του ΕΑΜ και εξορίστηκε στο Ελ Ντάμπα και τη Μακρόνησο. Στο Α' Τάγμα Σκαπανέων στη Μακρόνησο δημιούργησε θεατρική ομάδα με την οποία ανέβαζαν έργα διατηρώντας έτσι υψηλό το φρόνημα των κρατουμένων.  

Κατά την διάρκεια της κατοχής η Δραματική σκηνή, ανεβάζει το δικό του μονόπρακτο  "Άνθρωπος δίχως πρόσωπο" στο οποίο συμμετέχει η Σαπφώ Νοταρά.



Το 1947 ξεκινά τη συγγραφή του θεατρικού έργου "Γκρεμίζουν το σπίτι μας" που αποσπά το πρώτο βραβείο "Θεάτρου Τέχνης", ενώ ανεβαίνει στο Δημοτικό Θέατρο Πειραιά το 1955. Το 1956 παρουσιάζει το έργο "Καημοί του Λιμανιού".

Κατά την διάρκεια της Χούντας λαμβάνει και πάλι ενεργά μέρος εναντίον της συνεργαζόμενους με τους Θεοδωράκη, Κατράκη, Ρίτσο και Βρεττάκο

Το 1973 γράφει το τελευταίο θεατρικό του έργο με τίτλο "Φιλοκτήτης" που μεταφράζεται στα γερμανικά και στα αγγλικά.

Ο Ευάγγελος Καμπέρος πέθανε χωρίς να προλάβει να δει την δημοκρατία να ανατέλλει στην Ελλάδα σε ηλικία μόλις 54 ετών. 



Εκτός από θεατρικά έργα έγραψε και σπουδαία ποιήματα τα οποία δημοσίευσε στις ποιητικές συλλογές: "Ηρωική Συμφωνία", "Άσβηστη φλόγα", "Ματωμένος βράχος", "Τζερεμίο - το τραγούδι του εαυτού σου", "Σφίξ - η μπαλάντα της Σπηλιάς των Λογισμών" και "Παράξενη Ραψωδία" αφιερωμένη στη μελλοντική γυναίκα του Ελευθερία Θαλασσινού



Ο Ευάγγελος Καμπέρος το 1971 τιμήθηκε με το πανευρωπαϊκό βραβείο ποίησης του Μιλάνου. Τελευταίο ποιητικό έργο ήταν το "Πρωινές Ανταύγειες" αφιερωμένο στην κόρη του Αντιγόνη, που δεν πρόλαβε όμως να εκδώσει καθώς πέθανε το 1974. 

Το έργο αυτό εξέδωσε το 1975 η γυναίκα του ένα χρόνο μετά το θάνατό του. 

Ο Ευάγγελος Καμπέρος σε όλη του τη ζωή πάλεψε για την δημοκρατία, την ελευθερία, την ισότητα, την δικαιοσύνη και την ειρήνη. Προς αυτές τις κατευθύνσεις έστρεψε το επάγγελμά του, τα θεατρικά του έργα, τα ποιήματά του, την ίδια του την ύπαρξη. Κι όπως ο ίδιος επισήμανε "ποιήματα δεν γράφω για τη δόξα ποιητή, μα για τη λεφτεριά και την ειρήνη"



Ποίημα Ευάγγελου Καμπέρου

"Έλα!"

Έλα να φύγουμε ξανά
ταξιδευτές τ' ονείρου μας αντάμα
στο κάτασπρο τρεχαντήρι της αγάπης
φουσκώνουν τα πανιά μ΄ άνεμο πρίμο!...

Έλα να φύγουμε ξανά
όπως και να 'σαι, θα πάρουμε τα χνάρια των θεών.
Μη με ξεχνάς στα έρμα κι ανεμόδαρτά μου βράχια.
Μονάχος πού να πάω;... Μην αργείς, η μέρα - χρόνος!...

Έλα να φύγουμε ξανά,
άνεμο πρίμο τότε πάλι θε να βρούμε;

(Από την ποιητική συλλογή "Τζερεμίο - το τραγούδι του εαυτού σου")


Εργογραφία Ευάγγελου Καμπέρου


Ποίηση
1.
Αντίσταση
2.
Ελ Ντάμπα
3.
Τζερέμιο (Το τραγούδι του εαυτού μου) Βραβείο Σικελιανού
4.
Η Σφιγξ. (Η μπαλλάντα της σπηλιάς των λογισμών)
5.
Παράξενη ραψωδία
6.
Σημαίες της ειρήνης
7.
Σύγχρονοι Βούλγαροι Ποιητές (Μικρή Ανθολογία)
8.
Πρωινές Ανταύγιες
9.
Μακρονήσι
10.
Το τραγούδι του εαυτού μου

Θεατρικά που ανέβηκαν στη σκηνή


1.
Γαβριήλος - Δημοτικό Δράμα
1938
2.
Αδικημένα Νειάτα - Δράμα
1939
3.
Ανάμεσα στα χαλάσματα - Δράμα
1939
4.
Τυφλός Βιολιστής - Μονόπρακτο
1939
5.
Άνθρωπος δίχως πρόσωπο - Μονόπρακτο
1940
6.
Οι δολοφόνοι
1944
7.
Προμαχώνες
1948-49
8.
Ο κατά φαντασίαν Δον Ζουάν - Κωμωδία
1949-50
9.
Γκρεμίζουν το σπίτι μας -  Α΄ βραβείο Θεάτρου Τέχνης
1947-55
10.
Καημοί του Λιμανιού
1956
11.
Όταν κλείνουν το δρόμο
1960-65

Μονόπρακτα (άπαικτα) 

1.
Το Γαλάζιο Πουλί - Δράμα
1960
2.
Οι Άνθρωποι της Δεκάρας - Κωμωδία
1965
3.
Η Ηλιογέννητη - Για το Ραδιόφωνο
1962
4.
Στο Σταθμό του Τραίνου
1969


Τρίπρακτα (άπαικτα)

1.
Ηλέκτρα - Τραγωδία
1960
2.
Το Ρολόι της Μοναξιάς
1971
3.
Ο Κόσμος Ανάποδα
1970
4.
Εμείς και ο Δρόμος - Δράμα
1973
5.
Φιλοκτήτης - Τραγωδία
1973

Πηγές:
- Αντιγόνη Καμπέρου "Δημήτριος Καμπέρος. Η ζωή του πρώτου Έλληνα στρατιωτικού αεροπόρου" (2014).
- Αντιγόνη Καμπέρου. Βιογραφικά σημειώματα, εργογραφία και φωτογραφίες του πατέρα της. 
- Μόσχου Κεφάλα "Οι Δικηγόροι - Λογοτέχνες του Πειραιά" (Πειραιάς - 1990).
- Γιάννης Χατζημανωλάκη "Ευάγγελος Καμπέρος", Περιοδικό "Φιλολογική Στέγη" τεύχος 22 - 1974.
- Γιάννης Χατζημανωλάκης "Χρονικό της Πειραϊκής Πνευματικής Ζωής 1835 - 1973" (Πειραιάς - 1973)
- Ε. Καμπέρου "Πειραϊκό Θέτρο" Λεύκωμα Πειραιώς Δ. Πανίτσα, 1958

Την εποχή που οι Πειραιώτες έλεγαν το νερό… νεράκι!

Ουρά για υδροληψία(Πηγή: "Ο κύκλος νερού στην Αττική γη" ΕΥΔΑΠ)


του Στέφανου Μίλεση

Ένα ζήτημα το οποίο σπανίως αναφέρεται που αφορά επίσης στην δυσκολία επιβίωσης την δύσκολη περίοδο της κατοχής, είναι και το μέγα ζήτημα του νερού! Ενώ όλοι μιλούν για τη δυσκολία εξεύρεσης φαγητού, ουδείς συνήθως αναφέρεται στο μέγα θέμα της ύδρευσης. Ήδη με την κήρυξη του πολέμου τον Οκτώβριο του 1940, η Υπηρεσία Αντιαεροπορικής αμύνης συνιστούσε αφενός να υπάρχει νερό σε καταφύγια και σε σπίτια, καθώς δεν απέκλειε διακοπές στην υδροδότηση. Ήταν πολύ πιθανό μια εναέρια επίθεση να προκαλούσε την καταστροφή των σωλήνων ύδρευσης. Έπρεπε κάθε σπίτι να φροντίσει να αποθηκεύσει εντός δοχείων και σκευών νερό. Τα παρατημένα στην άκρη Αιγινήτικα κανάτια γνωρίζουν νέες μέρες δόξας. Μέχρι το βράδυ δεν υπήρχε διαθέσιμη στάμνα προς πώληση σε μπακάλικα και άλλα μαγαζιά. 

Καΐκια εμφανίζονται να πωλούν σε προβλήτα του εμπορικού λιμένα τα ακριβοθώρητα πια Αιγινήτικα κανάτια. Οι οδηγίες επαναλαμβάνουν το νερό να αντικαθίσταται διαρκώς με φρέσκο, ώστε να μην μετατραπεί σε εστία μόλυνσης«Εν τοιαύτη περιπτώσει δεν πρέπει να σημειωθή νευρικότης, διότι εντός χρονικού διαστήματος ολίγων ωρών δύνανται όλοι διαδοχικώς να λάβωσι δια του αγωγού το αναγκαίον δια την πλήρωσιν των δοχείων των ύδωρ» διαβεβαίωνε η αρμόδια υπηρεσία ύδρευσης. 

Παιδί υδροπωλητής στους δρόμους του Πειραιά το 1946


Όταν η γερμανική κατοχή επιβλήθηκε στην Ελλάδα κατά τα τέλη Απριλίου του 1941, ήταν περίοδος άνοιξης και έλευσης ενός ακόμα θερμού μεσογειακού καλοκαιριού. Οι Γερμανοί αμέσως μετά την εγκατάστασή τους στον Πειραιά, επέβαλλαν μέτρα στη τροφοδοσία νερού, μέτρα που μετέβαλλαν το πρώτο εκείνο κατοχικό καλοκαίρι σε ένα πραγματικό μαρτύριο. Ήδη πριν ακόμα ξεσπάσει ο πόλεμος η Κυβέρνηση του Μεταξά αντιμετώπιζε πρόβλημα με τις ποσότητες νερού που μπορούσαν να διατεθούν σε Πειραιά και Αθήνα. Κι αυτό διότι οι βροχές των τελευταίων προπολεμικών ετών ήταν πολύ κατώτερες του μέσου όρου της ετήσιας βροχόπτωσης. 

Την τελευταία προπολεμική χρονιά του 1939 η λίμνη του Μαραθώνα περιείχε 42 εκατομμύρια κυβικά νερού. Από την είσοδο των δυνάμεων κατοχής και μέχρι αυτές να αποχωρήσουν το 1944, το νερό είχε μειωθεί στη λίμνη τόσο, ώστε δεν ξεπερνούσε τα 10 εκατομμύρια κυβικά! Παρά όμως ότι επιβλήθηκαν μέτρα στην κατανάλωση του νερού, δεν επέφεραν κανένα απολύτως αποτέλεσμα. Αποτέλεσμα ήταν τα μέτρα όσο περνούσε ο καιρός να σκληραίνουν. Με την υπ’  αριθμ. 17452 από 15 Μαΐου 1943 διαταγή του Γερμανικού Φρουραρχείου Πειραιά, τέθηκαν περιορισμοί στην κατανάλωση του νερού. Λόγω της παρατεταμένης ξηρασίας που συνέπεσε εκείνη την εποχή, η μείωσης της στάθμης του νερού στη λίμνη του Μαραθώνα ολοένα και συνέχιζε την καθοδική της πορεία. Τότε διατάχθηκε η παροχή νερού στον Πειραιά να γίνεται τέσσερις φορές την εβδομάδα. Τις ημέρες Τρίτη, Πέμπτη, Σάββατο και Κυριακή από τις έξι έως τις δέκα η ώρα το πρωί, ο πληθυσμός μπορούσε να τροφοδοτείται με νερό. Παράλληλα όμως, όταν σε κάθε σπίτι η κατανάλωση του νερού ξεπερνούσε το όριο που έθετε κάθε φορά η Γερμανική Αρχή, τότε βεβαιωνόταν παράβαση, στην οποία ο «παραβάτης» όχι μόνο διωκόταν ποινικώς, αλλά και η παροχή νερού στο σπίτι τους σταματούσε οριστικά. Αυτή η τελευταία διάταξη περί επιβολής ποινής στους «παραβάτες» καθιστούσε προβληματική ακόμα και την αποθήκευση του νερού, η οποία έπρεπε να γίνεται με μέτρο και κατόπιν υπολογισμών, ώστε να μην υπερβεί το τιθέμενο όριο. 

Με την εφαρμογή και αυτής της απαγόρευσης η αποθήκευση του νερού έγινε πολύ επικίνδυνη υπόθεση, η οποία θα έπρεπε να γίνεται με μέτρο, ώστε να μην υπερβαίνει κάθε φορά το τιθέμενο όριο των Γερμανών. Για την έλλειψη νερού σαφώς και δεν έφταιγαν μόνο οι καιρικές συνθήκες και η βροχόπτωση. Ο σπουδαιότερος λόγος που συνέβαλε στη μείωση ήταν οι βομβαρδισμοί που είχαν προηγηθεί από την έναρξη του πολέμου έως την είσοδο των Γερμανών στον Πειραιά. Από υδροσωλήνες που διαλύονταν λόγω των βομβών, έτρεχαν τα νερά για ώρες ολόκληρες, σε μερικές περιπτώσεις ακόμα και ημέρες, μέχρι να υπάρξει αποκατάσταση της βλάβης. 

Επισκευή αγωγού νερού 1930
(Πηγή: "Ο κύκλος νερού στην Αττική γη" ΕΥΔΑΠ)


Τα συνεργεία επισκευής των υδροσωλήνων πριν από τον πόλεμο ήταν λίγα. Έγιναν ακόμα λιγότερα από την επιστράτευση και τον πόλεμο. Αυτοί που απέμειναν να εργάζονται στα συνεργεία ήταν άνω των 55 ετών, άνδρες που δεν επιστρατεύτηκαν εξαιτίας της ηλικίας τους. Ειδικά την περίοδο από τις 6 Απριλίου του 1941 έως 27 Απριλίου του ίδιου χρόνου, από την εισβολή δηλαδή των γερμανικών στρατευμάτων μέχρι τη κατάληψη της Πρωτεύουσας και του Πειραιά, εκατοντάδες σωλήνες έτρεχαν νερό για μέρες. Τα συνεργεία δεν ήξεραν πού να πρωτοπάνε! Όταν πλησίαζαν οι Γερμανοί στην Αθήνα τα λιγοστά συνεργεία ύδρευσης διέλυσαν μπροστά στον πανικό και στη μέριμνα του κάθε υπαλλήλου να σταθεί δίπλα στην οικογένειά του. Τα νερά από τους διερρηγμένους σωλήνες στον Πειραιά κατηφόριζαν τις απότομες πλαγιές του Προφήτη Ηλία και όμοια με καταρράκτες, χύνονταν στο λιμάνι της Ζέας (Πασαλιμάνι), ενώ του λόφου της Νέας Καλλίπολης χύνονταν διαμέσου της Πειραϊκής στην ανοικτή θάλασσα. 

Επίσης, όταν οι βομβαρδισμοί προκαλούσαν εστίες φωτιάς μακριά από την παραλία, οι δυνάμεις της παθητικής άμυνας τις καταπολεμούσαν με ρίψη πόσιμου ύδατος, το οποίο εφοδιάζονταν τα πυροσβεστικά οχήματα από κρουνούς των δρόμων ή από δημόσια σημεία υδροληψίας. Αποτέλεσμα της ανεξέλεγκτης διαρροής τεράστιας ποσότητας υδάτων για μεγάλα χρονικά διαστήματα ήταν τελικώς η έλευση περιορισμού κατανάλωσης. Στάμνες και κανάτια γίνονται περιζήτητα και τα καΐκια έρχονται κατάφορτα από την Αίγινα και άλλα μέρη για να τα πωλήσουν κατά μήκος του λιμανιού ή και στον όρμο της Ζέας. Κάθε νοικοκυρά ήταν αναγκασμένη να κρατάει τεφτέρι νερού. Υπολογίζει το τιθέμενο από τους Γερμανούς όριο, τον αριθμό των μελών της οικογενείας της  και σπεύδει να συλλέξει την ποσότητα του νερού που υπολογίζεται ότι θα χρειαστεί. 

Διανομή νερού στη γειτονιά 1933(Πηγή: "Ο κύκλος νερού στην Αττική γη" ΕΥΔΑΠ)


Από την άλλη πλευρά τα στρατεύματα κατοχής σε καμία περίπτωση δεν έδειχναν να περιορίζουν στο ελάχιστο την κατανάλωση, αντίθετα θα λέγαμε ότι είχαν επιδοθεί σε μια πρωτοφανή κατασπατάληση του πολύτιμου νερού. Τα κατοχικά καλοκαίρια που ο κόσμος υπέφερε από τη ζέστη και το νερό υπό περιορισμό, οι Γερμανοί με θρασύτητα έπλεναν τα οχήματά τους, τις μηχανές τους ακόμη και τα ιστιοπλοϊκά τους σκάφη που με περίσσια φροντίδα και περιποίηση διατηρούσαν στον Ναυτικό Όμιλο στο Τουρκολίμανο. Για κάποιο άγνωστο λόγο, έδειχναν μεγάλη ευαισθησία στα οχήματά τους που έπρεπε να λάμπουν διαρκώς. Η μοναδική περίπτωση που θα μπορούσε ίσως να διακόψει το πλύσιμο των οχημάτων τους ήταν η δίψα ενός σκύλου. Διότι μετά το οχήματά τους, δεύτεροι στη λίστα της ευαισθησίας τους έρχονταν οι σκύλοι! Έστρεφαν τη μάνικα νερού προς ένα σκύλο που έβλεπαν να περιφέρεται με τη γλώσσα έξω και που αναζητούσε λίγο νερό μέσα στην κάψα του καλοκαιριού, παρά σε Ελληνόπουλο που με την ίδια αγωνία αποζητούσε λίγη δροσιά. 

Και μια που αναφερόμαστε στη δροσιά που επιζητεί κανείς μέσα στην κάψα του καλοκαιριού, οι Πειραιώτες θα μπορούσαμε να πούμε ότι στάθηκαν κάπως πιο τυχεροί από τους Αθηναίους, μοναχά στην εγγύτητα της θάλασσας. Δεν δίσταζαν τα καλοκαίρια να βουτήξουν σε συγκεκριμένα σημεία –ελάχιστα- που επιτρέπονταν για να δροσιστούν. Ένα από τα επιτρεπτά σημεία ήταν ο όρμος της Φρεαττύδας με τις ξύλινες καμπίνες του Κράκαρη. Διότι ακόμα και στις περισσότερες ακτές του Πειραιά οι Γερμανοί είχαν απαγορεύσει την κολύμβηση. Φοβούμενοι για σαμποτάζ στο λιμάνι και στα πλοία τους είχαν εκδώσει διαταγές με τις οποίες απαγόρευαν όχι μόνο την κολύμβηση αλλά και τη διέλευση κοντά από την ακτή μετά την δύση του ηλίου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα απαγόρευσης ήταν όλη η ακτογραμμή της Πειραϊκής χερσονήσου, στην οποία οι Γερμανοί είχαν κατασκευάσει πυροβολεία η προσέγγιση των οποίων απαγορευόταν, πόσο μάλλον το να κολυμπάς κάτω από αυτά! 

28 Δεκεμβρίου 1943 - Απαγόρευση διέλευσης από την Ακτή Θεμιστοκλέους (Εφημερίδα "Πρωΐα")


Ιππήλατη υδροφόρα στον Κορυδαλλό, σε χρήση την μεταπολεμική εποχή


Είναι γεγονός ότι ο Πειραιάς ιστορικά πάντα «έπασχε» από πόσιμο νερό. Τα παλαιότερα χρόνια δημόσιοι κρουνοί εξασφάλιζαν νερό στις γειτονιές, ωστόσο το κυριότερο μέσο τροφοδοσίας ήταν το περίφημο νερό Πόρου που ερχόταν με υδροφόρες στο λιμάνι. Από εκεί κάρα με τεράστια βαρέλια πάνω τους (υδροφόρες) το φόρτωναν και το διένειμαν στις συνοικίες αντί κάποιου χρηματικού ποσού. Η τροφοδοσία της πόλης με νερό του Μαραθώνα μέσω υδροσωλήνων έδωσε οριστικό τέλος στο πρόβλημα. Όμως ο εφιάλτης τροφοδοσίας νερού επέστρεψε ανάμεσα σε όλα τα άλλα δεινά με τον πόλεμο και την κατοχή που ακολούθησε.

Διαβάστε σχετικώς:


Το Ποριώτικο νερό του Πειραιά