Η περιπέτεια της προτομής του Δημοσθένη Βουτυρά

Νοέμβριος 1982. Η προτομή του Δημοσθένη Βουτυρά ριγμένη στο έδαφος 

 του Στέφανου Μίλεση

Η Πλατεία Δηλιγιάννη μετά την ολοκλήρωση των έργων για το Μετρό αποκαταστάθηκε και δέχθηκε πάλι να φιλοξενήσει στην έκτασή της την προτομή του μεγάλου διηγηματογράφου Δημοσθένη Βουτυρά όπως συνέβαινε και παλαιότερα πριν από την έναρξη των έργων. Η ιστορία της προτομής του Δημοσθένη Βουτυρά είναι μεγάλη τόσο για τα δεινά και τους βανδαλισμούς που υπέστη στο παρελθόν, όσο και για τις μετακινήσεις της.

Η προτομή του Δημοσθένη Βουτυρά επέστρεψε στην Πλατεία Δηλιγιάννη μετά το πέρας των εργασιών του Μετρό.



Ο Δημοσθένης Βουτυράς πέθανε στις 27 Μαρτίου του 1958. Τότε ο Δήμος Πειραιά αποφάσισε να τον τιμήσει φιλοτεχνώντας την προτομή του. Όμως δεν γνώριζε ποιο ήταν το καλύτερο σημείο τοποθέτησής της. Τότε προτάθηκε από τον πρόεδρο της Φιλολογικής Στέγης Γρηγόρη Θεοχάρη, η προτομή να τοποθετηθεί μπροστά από το κτήριο του Δημοτικού Σχολείου που δεσπόζει στην Πλατεία Δηλιγιάννη (Προμηθέας), το οποίο την εποχή εκείνη προοριζόταν να μετατραπεί σε Δημοτική Βιβλιοθήκη Πειραιά. 

Συνεπώς θα ταίριαζε η προτομή του μεγάλου διηγηματογράφου να  κοσμεί την είσοδό της. Κατά μια παράξενη μοίρα, χρόνια αργότερα, η προτομή του Δημοσθένη Βουτυρά μεταφέρθηκε λόγω των έργων για το Μετρό από την πλατεία Δηλιγιάννη και τοποθετήθηκε στην είσοδο της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Πειραιώς. Έτσι αφού η βιβλιοθήκη δεν εγκαταστάθηκε κατά τη πρόταση του Θεοχάρη στην Πλατεία Δηλιγιάννη, πήγε η ίδια η προτομή στο χώρο της Δημοτικής Βιβλιοθήκης! 

Σήμερα όπως αναφέραμε επέστρεψε και πάλι στην πλατεία από όπου είχε τοποθετηθεί για πρώτη φορά το 1961, χωρίς όμως να γίνονται τα αποκαλυπτήριά της!  Ήταν φιλοτεχνημένη και έτοιμη από καιρό από τον γλύπτη Ευθύμη Γκικάδη, ωστόσο η προτομή για καιρό παρέμενε σκεπασμένη με ένα πανί. Πέρασε περίπου ένας χρόνος με την προτομή συνέχιζε να βρίσκεται καλυμμένη κι αυτό διότι τα πολιτικά πιστεύω του μεταστάντος είχαν προκαλέσει διχογνωμία στην πειραϊκή κοινωνία. Άλλοι ήθελαν να τιμηθεί και άλλοι όχι. 

Η προτομή του Δ. Βουτυρά στο εργαστήριο του γλύπτη Ε. Γκικάδη
(Πηγή: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) 

Μέχρι που η εφημερίδα "ΤΑ ΝΕΑ" στις 12 Νοεμβρίου του 1962 έγραψε για τη σκεπασμένη προτομή του τα εξής: 

«Κινδυνεύει ακόμη και μετά θάνατο ο Δημοσθένης Βουτυράς να λάβει τη φήμη ενός νέου λήσταρχου Κρικέλα! Και τούτο χάρις εις τη δημοτική αηδία (το σεντόνι) η οποία δεν βρήκε ένα χρόνο τώρα την ευκαιρία να προβεί στην απλούστατη διαδικασία των αποκαλυπτηρίων. Μιας τελετής αδαπάνου, συντόμου και ιδιαιτέρως επιβεβλημένης, προς τερματισμόν πλέον του μετά θάνατον διασυρμού του κορυφαίο Πειραιώτη πεζογράφου. Τι να προσθέσουμε εμείς; Αφού οι υπεύθυνοι δεν ντρέπονται...».

Χρειάστηκαν να περάσουν τρεις ακόμη μήνες μέχρι τον Ιούνιο του 1962 ο Δήμος αποφάσισε να πραγματοποιηθεί η τελετή των αποκαλυπτηρίων της προτομής του. Η τελετή θα γινόταν κατά την διάρκεια των εκδηλώσεων της ναυτικής εβδομάδας. Στα αποκαλυπτήρια μίλησαν ο πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών Λέων Κούκουλας και ο πρόεδρος της Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς Γρηγόρης Θεοχάρης, καθώς στα δύο αυτά σωματεία ο Δημοσθένης Βουτυράς είχε υπάρξει μέλος τους. 

Όμως από την εποχή που η προτομή τοποθετήθηκε στην Πλατεία Δηλιγιάννη δεν έμεινε στιγμή χωρίς να υποφέρει. Υπέστη διαφόρους βανδαλισμούς, βαφές, απόπειρες θραύσης της μέχρι και ρίψη της στο έδαφος μαζί με την μαρμάρινη βάση της. Το Νοέμβριο του 1982 άγνωστοι καταβάλλοντας ομαδικώς ιδιαίτερη προσπάθεια κατάφεραν να ρίξουν την προτομή στο έδαφος μαζί με τη βάση της (πρώτη φωτογραφία ανάρτησης).

Έχω μιλήσει πολλές φορές και έχω καταγράψει πως στον Πειραιά οι δημόσιες προτομές και τα αγάλματα έχουν ταλαιπωρηθεί ιδιαίτερα, όταν γλυτώσουν από την κλοπή, τη θραύση ή τις διαρκείς μετακινήσεις. Κάθε φορά λοιπόν η ταλαιπωρημένη προτομή βρισκόταν παρατημένη στη μοίρα της άλλοτε βαμμένη κι άλλοτε πεσμένη στο έδαφος μέχρι που η Φιλολογική Στέγη επιδιδόταν σε έγγραφες διαμαρτυρίες που συνήθως έπεφταν στο κενό. Κανείς στον Δήμο δεν είχε χρόνο να ασχοληθεί με την πεσμένη προτομή στο έδαφος ενός διηγηματογράφου.  Ακόμα και το 2009 που την επισκέφθηκα και τη φωτογράφισα βρισκόταν χρωματισμένη, δείγμα του πολιτισμού που μας διακρίνει. 

Η προτομή του Δημοσθένη Βουτυρά σε φωτογράφιση του 2009


Η προτομή του Βουτυρά επέστρεψε λοιπόν στην Πλατεία Δηλιγιάννη αν και σε διαφορετική θέση από την αρχική και σε διαφορετικό επίσης βάθρο από το αρχικό. Σε ένα πολύ χαμηλό βάθρο που διευκολύνει ιδιαίτερα όσους θέλουν να την καταστρέψουν. Οι προτομές πλέον θα πρέπει να τοποθετούνται επί βάσεων μεγάλου ύψους για να μην είναι προσεγγίσιμες στους βανδάλους. Ας ελπίσουμε πως η προτομή του Δημοσθένη Βουτυρά θα βρει στη νέα της θέση την ηρεμία που ποτέ μέχρι σήμερα δεν είχε.


Διαβάστε επίσης:

Δημοσθένης Βουτυράς. Το μορτόπαιδο του Πειραιά



 

Τότε που σε εκδήλωση τίμησης του Ιακώβου Ράλλη έκαναν τα αποκαλυπτήρια προτομής του Αδαμαντίου Κοραή

 

Η σημερινή προτομή του Αδαμαντίου Κοραή στη Ράλλειο σχολή

του Στέφανου Μίλεση 

Σήμερα στις σύγχρονες εγκαταστάσεις της Ραλλείου συναντούμε μια προτομή του Αδαμαντίου Κοραή σε αντικατάσταση μιας παλαιότερης που εξαφανίστηκε και η οποία έκρυβε μια ενδιαφέρουσα ιστορία.


Το 1933 βρέθηκε μια προτομή ξεχασμένη σε αποθήκη της Ραλλείου σχολής. Αμέσως άπαντες, υπέθεσαν πως επρόκειτο για προτομή του δωρητή Ιάκωβου Ράλλη, καθώς μάλιστα ούτε η ίδια η προτομή ανέγραφε οτιδήποτε προσδιοριστικό. Και αφού η προτομή είχε βρεθεί σε χώρο της Ραλλείου, τότε ποιος άλλος θα ήταν εκτός από τον Ιάκωβο Ράλλη; Ωστόσο για να είναι σίγουροι κλήθηκε ο καθηγητής Φιλολογικών του σχολείου Ιωάννης Πατσουράκος να διενεργήσει πραγματογνωμοσύνη. Κι αυτός ελλείψει στοιχείων συμφώνησε πως στην αποθήκη της Ραλλείου σχολής μόνο η προτομή του Ράλλη θα μπορούσε να βρίσκεται. 


Αποφασίστηκε τότε να πραγματοποιηθεί μια λαμπρή τελετή για να τιμηθεί ο ευεργέτης του σχολείου Ιάκωβος Ράλλης με την ευκαιρία εύρεσης της προτομής του. Μια εορτή στην οποία εκτός από τους επισήμους θα παρίσταντο και μέλη της οικογενείας Ράλλη. Τις λεπτομέρειες από την ημέρα εκείνη τις γνωρίζουμε από την αρθρογραφία του Α. Μαρμαρινού στην πειραϊκή εφημερίδα «Χρονογράφος».  Από εκεί πληροφορούμαστε λοιπόν πως έγινε μεγάλη ετοιμασία. Η προτομή στήθηκε πάνω σε βάθρο, καλύφθηκε με μια ελληνική σημαία, κλήθηκαν οι τοπικές αρχές να κάνουν τα αποκαλυπτήρια. Μάλιστα τιμής ένεκεν κλήθηκε και η γυναίκα του ανιψιού του να κάνει τα αποκαλυπτήρια η γνωστή τότε Πία Φεοφίλου Φεράλδη – Ράλλη. 

Μα μόλις έφτασε εκείνη η στιγμή που όλοι περίμεναν η κυρία Φεράλδη διαπίστωσε πως η προτομή δεν ήταν του Ιακώβου Ράλλη! 

Στο μεταξύ όμως ήδη πάνω στο βάθρο που κατασκευάστηκε για τον σκοπό αυτό είχαν ήδη χαραχθεί τα εξής: 

ΙΑΚΩΒΟΣ ΡΑΛΛΗΣ ΧΙΟΣ/ Παρθενικώ τεμένει τω Μουσαών δαπάνη του Ηδ΄ εστί προτομή Πειραιώς ευχός.

Στην πίσω πλευρά του βάθρου είχαν επίσης χαραχθεί τα παρακάτω:

Δημαρχούντος Μιχαήλ Ρινοπούλου / Γ. Χαρβαλιάς / Τ. Κυρίμης Προεδρεύον /  Κ. Σωτηρίου Εγγραμάτευεν / Π. Ελευθερίου Εταμίευεν / Π. Γεννηματάς / Α. Νομικός Συνήδρευον / Κ. Γαλιώτης / Ιω. Πατσουράκος Έγραφεν / 1933

Παρότι η εκδήλωση ολοκληρώθηκε λες και επρόκειτο για την προτομή του Ράλλη, η άγνωστη προτομή αποδείχθηκε πως ήταν του Αδαμαντίου Κοραή . Κι αυτό συνέβη καθώς ο δωρητής ο Ιάκωβος Ράλλης επιθυμούσε στο σχολείο να υπάρχει η προτομή του Αδαμαντίου Κοραή τον οποίο θαύμαζε. Έτσι αφού λύθηκε το μυστήριο με την άγνωστη προτομή, έπρεπε να διορθωθεί και η λάθος επιγραφή στο χαραγμένο βάθρο. Τότε ο Ιωάννης Πατσουράκος διαπίστωσε με ανακούφιση πως ανάμεσα στην πρώτη γραμμή «ΙΑΚΩΒΟΣ ΡΑΛΛΗΣ ΧΙΟΣ» και στο υπόλοιπο κείμενο μεσολαβούσε κάποιο κενό. Έτσι πρότεινε και συμπληρώθηκε το εξής: «ΙΑΚΩΒΟΣ ΡΑΛΛΗΣ ΧΙΟΣ / ΤΩ ΑΔΑΜΑΝΤΙΩ ΚΟΡΑΗ». Δηλαδή ο Ιάκωβος Ράλλης στον Αδαμάντιο Κοραή! Με αυτό τον τρόπο αποκαταστάθηκε το λάθος στην προτομή του Αδαμαντίου Κοραή που για λίγο χρόνο είχε γίνει Ιάκωβος Ράλλης.


Διαβάστε επίσης:

Τα περιστέρια του Γεωργίου Ανδριανόπουλου



του Στέφανου Μίλεση

 

Παιδί ακόμα ήμουν την δεκαετία του 1960, ωστόσο θυμάμαι έντονα τους γονείς μου να με πηγαίνουν τακτικά στο προαύλιο του Δημοτικού Θεάτρου Πειραιά για να ταΐζω τα περιστέρια. Φαντάζομαι ότι αυτή η εικόνα των περιστεριών να κατακλύζουν το Δημοτικό Θέατρο και την Πλατεία Κοραή, δεν αποτελεί μόνο δική μου ανάμνηση, αλλά πολλών άλλων Πειραιωτών κάποιας ηλικίας σήμερα.

Η ύπαρξη περιστεριών στον Πειραιά ήταν απόλυτα ταυτισμένη με την εικόνα της πόλης, όπως συνέβαινε παλαιότερα και στην Αθήνα με την Πλατεία Συντάγματος και το χώρο μπροστά από το Μνημείο Αγνώστου Στρατιώτου, ξέχωρα από τα περιστέρια του Εθνικού κήπου. 

Στον Πειραιά όμως τα περιστέρια από μια εποχή και μετά -νομίζω από τις αρχές της δεκαετίας του ’80- εξαφανίστηκαν. Μαζί τους χάθηκαν και οι πλανόδιοι έμποροι ξηρών καρπών, με τις χαρακτηριστικές τους λευκές ποδιές, των οποίων η πελατεία συμπεριλάμβανε και όσους ήθελαν να ταΐσουν τα περιστέρια. Διότι ανάμεσα στους ξηρούς καρπούς πωλούσαν και σιτάρι για τα πουλιά! Μόλις αυτά έβλεπαν κάποιον να ρίχνει έστω και ένα σποράκι, μαζεύονταν κατά εκατοντάδες γύρω του ή και πάνω του! Τα μικρά παιδιά τότε τσίριζαν ενθουσιασμένα. 

Τα περιστέρια ως «εξάρτημα» του κέντρου μια πόλης, εισήχθη στην Ελλάδα κύρια από τη γειτονική μας Ιταλία, όπου στις κεντρικές πλατείες της Βενετίας και της Ρώμης τα περιστέρια δέσποζαν με την παρουσία τους. Φυσικά υπήρχαν και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις, όμως εμείς την εποχή εκείνη είχαμε ως πρότυπο την Ιταλία. Όλη την πρώτη μεταπολεμική περίοδο και μέχρι και την δεκαετία του ’60, οι νέοι στα πάρτι χόρευαν ιταλικά τραγούδια, στους κινηματογράφους μεσουρανούσαν οι Ιταλοί ηθοποιοί και τα «ονειρικά» ταξίδια των Ελλήνων γίνονταν προς την Ιταλία. Η επιρροή περιλάμβανε ακόμα το ντύσιμο, τις συμπεριφορές και τις βέσπες… Την εποχή εκείνη ήταν που «βαπτίστηκε» και το Πασαλιμάνι σε «Πασαρέλα».  Φυσικό ήταν και τα περιστέρια της Ιταλίας να φτάσουν μέχρι και τον Πειραιά. 

Στην Ιταλία τα συντηρούσαν οι Δήμοι καθώς θεωρούσαν πως αποτελούσαν σπουδαία τουριστική ατραξιόν. Η πρωτοβουλία να υπάρχουν περιστέρια στο κέντρο του Πειραιά οφειλόταν στον Γεώργιο Ανδριανόπουλο το 1951 που ανέλαβε Δήμαρχος στον Πειραιά. Όταν ο Γ. Ανδριανόπουλος επέστρεφε από ένα ταξίδι στην Ιταλία αγόρασε ένα ζευγάρι μικρά περιστέρια τα οποία και παρέδωσε σε έναν από τους υπαλλήλους του κήπου της Τερψιθέας. 

Στη βάση του τείχους βρίσκονταν σε παράταξη κλουβιά με διάφορα είδη πτηνών

Την εποχή εκείνη στους κήπους της κάτω πλευράς της Τερψιθέας (τα σκαλάκια που υπήρχαν την διαιρούσαν σε πάνω και κάτω πλευρά), υπήρχαν κλουβιά με διάφορα είδη πτηνών. Σιγά-σιγά τα δύο περιστέρια έγιναν δέκα, είκοσι, τριάντα… μέχρι που έφτασαν να περάσουν τα πεντακόσια! 

Φυσικά περιφέρονταν σε όλη την πόλη ελεύθερα μέχρι που έφτασαν να συγκεντρώνονται μπροστά από το Δημοτικό θέατρο και στην Πλατεία Κοραή καθώς εκεί σύχναζε κόσμος που τα τάιζε. Το θέαμα που προσέφεραν καθώς ανέβαιναν κατά εκατοντάδες σε σχηματισμό στον ουρανό ήταν μοναδικό. Όμως στη συνέχεια αποδείχθηκε πως ο προϋπολογισμός του Δήμου για τη συντήρησή τους ήταν ανεπαρκής. Ο Δήμος είχε διαθέσει επί εποχής Ανδριανόπουλου χίλιες δραχμές για την αγορά σιταριού που αποτελεί την κύρια τροφή τους. Όμως το ποσό είχε προβλεφθεί για πολύ μικρό αριθμό περιστεριών συγκριτικά με εκείνον που είχε φτάσει στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Έτσι τα περιστέρια καθώς ήταν νηστικά, συγκεντρώνονταν στα σημεία που συνήθως έβρισκαν τροφή, που ήταν φυσικά οι κήποι της Τερψιθέας και το Δημοτικό Θέατρο. 


Το πρόβλημα όμως άρχισε κάποια στιγμή να γίνεται έντονο, καθώς στην Τερψιθέα τα περιστέρια από την πείνα τους είχαν ρημάξει τα λουλούδια του κήπου, ενώ στο Δημοτικό Θέατρο  τα περιττώματά τους  είχαν διαβρώσει τα μάρμαρα του θεάτρου. Έτσι η τουριστική ατραξιόν, εξελίχθηκε για τον δήμο σε ένα πρόβλημα που έπρεπε να επιλύσει. Χρειάστηκε να ζητηθεί βοήθεια μέχρι και από την «Εταιρία προστασίας των Ζώων». Επειδή όμως και αυτή δεν διέθετε ικανά κονδύλια, μαζί με τον Δήμο αποφάσισαν να κάνουν το εξής. Προμήθευαν πλανόδιους πωλητές με σακουλάκια σταριού τα οποία πωλούνταν μια δραχμή το καθένα. Τα αγόραζε ο κόσμος για να ταΐσει τα περιστέρια και έτσι από αυτά υπήρχαν κάποια έσοδα με τα οποία αγόραζαν εκ νέου τροφή. 

Μέχρι που στα τέλη της δεκαετίας του εβδομήντα, αρχές ογδόντα, τα περιστέρια που αποτελούσαν περιουσία του δήμου έλαβαν τέλος και μαζί τους τα κλουβιά των κήπων της Τερψιθέας με τα παραδείσια πτηνά, τα σκαλάκια με το μνημείο της, οι μονοκατοικίες με τις αυλές, οι ξέφωτοι χώροι και οι περισσότερες από τις αναμνήσεις μας. Κι αυτές όπως τα περιστέρια, πέθαναν από στέρηση εικόνων από μια πόλη που ιερό της σύμβολο είχε ανακηρυχθεί η πολυκατοικία με αναπόσπαστα εξαρτήματά της τις αμέτρητες τέντες και τις αναρίθμητες κεραίες στις ταράτσες τους. 

Σήμερα περιστέρια βεβαίως υπάρχουν στον Πειραιά -σε σημαντικούς αριθμούς συναντούμε στην πλατεία Λάμπρου Πορφύρα στη Φρεαττύδα- αλλά δεν ανήκουν στον Δήμο, αλλά σε ιδιωτικούς περιστερώνες. Πολλοί άνθρωποι χαίρονται να τα ταΐζουν, ενώ άλλοι τα θεωρούν «φτερωτούς αρουραίους» πραγματική μάστιγα για μια αστική περιοχή, κύρια από τον όγκο περιττωμάτων που αφήνουν πίσω τους. 

Εγώ θα αρκεστώ να διατηρήσω για τα περιστέρια, την εικόνα που έχω στο μυαλό μου από την παιδική μου ηλικία, τότε που τα τάιζα στους κήπους της Τερψιθέας και στο Δημοτικό Θέατρο.  


Ένα άγνωστο κατόρθωμα του Αντώνη Πεπανού στο Νέο Φάληρο (1891)

Κολυμβητικοί αγώνες στο Νέο Φάληρο το 1912.


του Στέφανου Μίλεση

Το άθλημα της κολύμβησης όπως ήταν φυσικό διαδόθηκε γρήγορα στη σύγχρονη Ελλάδα, μια χώρα κατεξοχήν ναυτική. Και όπως συμβαίνει με όλα τα αθλήματα ή κατορθώματα που αναζητείται η πρώτη τους φορά, έτσι και με την κολύμβηση τίθεται το ερώτημα ποια ήταν η πρώτη φορά που διεξήχθη κολυμβητικός αγώνας στην Ελλάδα;

Στις Αθηναϊκές εφημερίδες της 21ης Αυγούστου 1891 δημοσιεύθηκε μια επιστολή του Κωνσταντίνου Παρασκευαΐδη, που μας δίνει απάντηση στο ερώτημα. Πρόκειται για αγώνα κολύμβησης, έστω κι αν οι κολυμβητές δεν εκπροσωπούσαν αθλητικά σωματεία, έστω κι αν ο αγώνας δεν ήταν διοργανωμένος από μια αθλητική αρχή. Οι κολυμβητές στη συγκεκριμένη περίπτωση εκπροσωπούσαν μονάχα τον εαυτό τους! Παρόλα αυτά καθώς υπήρχε η εποπτεία του υπουργείου των Ναυτικών ο αγώνας ήταν έγκυρος και θεωρείται ως ο πρώτος αυτού του είδους, μέχρι στιγμής, στην Ελλάδα.

Ο Κωνσταντίνος Παρασκευαΐδης ήταν γνωστός στην εποχή του για τις οδοιπορικές του αναζητήσεις από τις οποίες είχε εμπλέξει σε πολλές περιπέτειες με ληστές, κακοπαθήματα και τραυματισμούς. Κύρια όμως ήταν γνωστός από τον αδελφό του Φιλοποιμήν Παρασκευαΐδη, που ήταν ποιητής και διευθυντής της Εταιρείας Σιδηροδρόμων Αθηνών – Πειραιώς (ΣΑΠ). 

Ήταν εκείνος που από την αγωνία του να εκτελούνται τα δρομολόγια Θησείου - Πειραιώς στην ώρα τους, στεκόταν πάνω σε ένα ψηλό κτήριο στο Θησείο, όπου βρίσκονταν τα γραφεία της εταιρείας, και από εκεί με ένα ναυτικό τηλεσκόπιο στο χέρι παρατηρούσε προς τον Πειραιά αν είχε ξεκινήσει το τραίνο. Μόλις αυτό γινόταν, σήκωνε μια τεράστια πράσινη σημαία στο κτήριο, σημάδι πως το τραίνο είχε αναχωρήσει από τον Πειραιά και σε κάποια ώρα θα έφτανε στο Θησείο. Λίγο λοιπόν από τα ποιήματα του αδελφού του και λίγο από την ιδιοτροπία του με το τηλεσκόπιο, το επώνυμό του ήταν γνωστό στον κόσμο. Η επιστολή λοιπόν που έστειλε προς δημοσίευση ο Κ. Παρασκευαΐδης στις εφημερίδες έγραφε τα εξής:

«Προς τον επί των Ναυτικών υπουργό κ. Κουμουνδούρο.

Επιθυμώ εντός του τρέχοντος Αυγούστου να κολυμβήσω εκ των νησίδων Φλεβών προς το Νέον Φάληρον, εν αποστάση περίπου δέκα μιλίων, και αν εγώ δεν δυνηθώ να φτάσω εις ταύτην, επιθυμώ να ιδώ άλλον εκ των Ελλήνων ναυτικών μάλιστα, επιτυγχάνοντα τούτο και προσφέρω δια τοιούτον νικητήν κολυμβητήν δώρον δραχμών εκατό (100). Επί τούτω σας παρακαλώ να συντρέξετε και υμείς δια αδείας σας, χορηγουμένης προς τους ναυτικούς, τους θελήσαντας να συγκολυμβήσωμεν, ορίζοντες και την ημέραν καθ’ ην προ της ανατολής του ηλίου πρέπει να μεταβώμεν εις Φλέβας δι’ ατμακάτου της υπηρεσίας σας, ήτις και να μας συνοδεύσει εις το κολύμβημα.

Ευπηθείς

Κωνσταντίνος Παρασκευαΐδης

Δικαστικός απόμαχος».

Στο αίτημα του Παρασκευαΐδη ο υπουργός των Ναυτικών απάντησε θετικά, ενώ στην πρόκλησή του ανταποκρίθηκαν τέσσερις ακόμα κολυμβητές. Ο αγώνας ορίστηκε να γίνει στις 25 Αυγούστου και την ημέρα εκείνη συγκεντρώθηκε κόσμος στην άφιξη της διαδρομής που ήταν η παραλία του Νέου Φαλήρου, για να παρακολουθήσει τον τερματισμό των κολυμβητών και τη σειρά κατάταξής τους. Ειδικά μεγάλη κινητοποίηση έγινε εκ μέρους των Πατρινών διότι οι τρεις από τους πέντε στο σύνολο κολυμβητές ήταν από την Πάτρα!

Τον κολυμβητικό αγώνα ορίστηκε να διευθύνει ο νεαρός ακόμα Ανθυποπλοίαρχος (κατόπιν Ναύαρχος) Ιωάννης Βρατσάνος που επέβαινε σε μια ατμάκατο λέμβο του πλοίου «Αλφειού». Τα χαράματα της 25ης Αυγούστου επιβιβάστηκαν στην ατμάκατο οι πέντε κολυμβητές, ένας ιατρός ο Γ. Καρυοφίλλης, ο αδελφός του αθλοθέτη Φιλοποιμήν Παρασκευαΐδης και κάποιοι δημοσιογράφοι, οι οποίοι κατέγραψαν λεπτομερώς για τις εφημερίδες τους τον αγώνα. Το σχέδιο προέβλεπε  η ατμάκατος να τους μεταφέρει μέχρι τις Φλέβες. Από εκεί θα τους άφηνε να πέσουν στη θάλασσα και θα τους συνόδευε από κοντά σε όλη την διαδρομή για κάθε ενδεχόμενο. Μόλις έφτασαν η ώρα ήταν περίπου 5.30 το πρωί! Και ενώ ήταν όλοι έτοιμοι να αρχίσει ο αγώνας, ο Κωνσταντίνος Παρασκευαΐδης -γράφει η εφημερίδα «ΑΣΤΥ»- σήκωσε το χέρι ψηλά και άρχισε να απαγγείλει ένα ποίημα «Θάλασσά μου χαϊδεμένη / έσο συμπαθής καημένη / πάρε μας στα κύματά σου / βγάλε μας στα Φάληρά σου!».   

Κολυμβητικοί αγώνες Νέου Φαλήρου - Αύγουστος 1912


Στη συνέχεια οι κολυμβητές έβγαλαν τα ρούχα τους στη βάρκα και έλαβαν θέσεις για να βουτήξουν. Ένας πυροβολισμός -περίπου στις 5 και 40’ - έδωσε το σύνθημα της εκκίνησης. Πρώτος πέφτει στη θάλασσα ο Αντώνης Πεπανός, ο Πατρινός που ήταν τότε 25 ετών με ξανθό μουστάκι και που τον θαύμαζε πολύς κόσμος. 

Δεύτερος ακολούθησε κάνοντας μάλιστα και μια τούμπα στον αέρα, ο Ιωάννης Δόντης 22 ετών, από την Σμύρνη υπάλληλος. Τον ακολουθεί με μακροβούτι ο Ιωάννης Κρητικός ο τελειόφοιτος Μαθηματικός 23 ετών επίσης Πατρινός. Τέταρτος βουτάει ο αθλοθέτης Κωνσταντίνος Παρασκευαΐδης που ήταν ο μεγαλύτερος όλων, ήταν 51 ετών αλλά ήταν ψηλότερος από τους προηγούμενος και με αδύνατο νευρώδες σώμα. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο Παρασκευαΐδης ήταν ο τρίτος στη σειρά Πατρινός! Πέμπτος και τελευταίος πηδάει στη θάλασσα ο Αριστείδης Δεκαβάλλας, Πειραιώτης μέλος του Ομίλου Ερετών. Ήταν στην ηλικία 21 ετών, άριστος κολυμβητής και φοιτούσε στη Νομική.

Και οι πέντε κολυμβητές ήταν αλειμμένοι με ξύγκι, νηστικοί και άυπνοι από την προηγούμενη νύχτα. Ο Βρατσάνος την ημέρα του αγώνα, εξέτασε τη θερμοκρασία της θάλασσας και διαπίστωσε πως είχε 21 βαθμούς. Κάπου-κάπου την ώρα του αγώνα ακουγόταν καμιά φωνή, όπως «φυλάξου Γιάννη» που ήταν σύσταση του Πεπανού προς τον συμπολίτη του Ιωάννη Κρητικό, για να φυλαχθεί από τους γλάρους που τρελαμένοι μάλλον από τη μυρωδιά του ξυγκιού ορμούσαν κάποιες φορές στα κεφάλια τους. 

Έχοντας συμπληρώσει δύο ώρες κολύμβησης, οι κολυμβητές έχουν σπάσει σε τρία μέρη. Στο πρώτο βρίσκεται ο Πεπανός με τους Κρητικό και Δεκαβάλλα. Μισό μίλι πίσω ακολουθεί ο Δοντάς ενώ ακόμα μισό μίλι πιο πίσω είναι ο Παρασκευαΐδης με την ατμάκατο πίσω του. Κάθε τόσο η ατμάκατος αφήνει τον τελευταίο και πλησιάζει τους υπόλοιπους για να τους ρωτήσει εάν επιθυμούν να πιούν ρούμι! Όλοι απαντούν αρνητικά.

Παρακολούθηση αγώνων κολύμβησης από λέμβους

Την ίδια στιγμή -7.40 περίπου- πρώτος ο Δεκαβάλλας ζητάει να πιει ρούμι. Αλλάζει στη συνέχεια στυλ και αρχίζει να κολυμπά ύπτια. Ο Φιλοποιμήν που βλέπει τον αδελφό του να έχει μείνει τελευταίος και η απόσταση να μεγαλώνει απευθύνεται στο πρώτο Πεπανό και του ζητά να μειώσει ταχύτητα για να μπορέσει η ατμάκατος να τους παρακολουθεί όλους. «Αδύνατον» απαντά ο Πεπανός, έχω ήδη καλύψει διάστημα που ο αδελφός σου θα καλύψει σε δύο ώρες. 

Τότε ο Φιλοποιμήν εκνευρίζεται διότι φοβάται για τη ζωή του αδελφού του. Ο Πεπανός αγανακτισμένος με τη συμπεριφορά ζητά από την ατμάκατο να κοιτάξει τον τελευταίο και να τον αφήσει αυτόν ήσυχο για να τερματίσει με τον ρυθμό που νομίζει. Την ώρα που εξελίσσεται ο διάλογος εμφανίζονται δίπλα τους δελφίνια. Τότε ο Πεπανός στρέφεται στον Δεκαβάλλα που τον ακολουθούσε και του είπε να τα κοιτάξει. Ο Δεκαβάλλας αστειευόμενος είπε «θα ανέβω στη ράχη τους και θα πάω σαν τον Αρίωνα!...».

Η ατμάκατος τη στιγμή εκείνη στρίβει πίσω και κατευθύνεται προς τον τελευταίο τον Παρασκευαΐδη, που πλέον βρίσκεται πίσω σε απόσταση μεγαλύτερη των δύο μιλίων. Κολυμπάει ανάσκελα καίτοι ο Παρασκευαΐδης εξαρχής είχε αποκλείσει αυτό τον τρόπο κολύμβησης. Ο αδελφός του σκύβει από την ατμάκατο και του προσφέρει ρούμι και ο Παρασκευαΐδης πίνει με το ζόρι. Σε χειρότερη κατάσταση όμως έχει βρεθεί ο Ιωάννης Δοντάς ο οποίος έχει ξεμείνει από δυνάμεις και δηλώνει πως εγκαταλείπει. Η ατμάκατος τότε τον πλησιάζει και εκείνος ανεβαίνει. 

Η ώρα είναι 9 και 25’ συνεπώς έμεινε στο νερό 3 ώρες και 45 λεπτά. Ένα τέταρτο αργότερα ζητάει να βγει ο Κρητικός έχοντας συμπληρώσει τέσσερις ώρες. Τρίτος παραιτείται του αγώνα ο Δεκαβάλλας. Η ατμάκατος προχωράει πάλι προς τον πρώτο τον Πεπανό. Του δίνουν ένα κομμάτι σοκολάτας να φάει. Αυτός τότε γυρνάει ανάσκελα για να τη φάει και ύστερα του προσέφεραν να πιεί νερό. Ήταν όμως από κανάτα η οποία ήταν βαριά και τότε αναγκάστηκε ο Πεπανός να κολυμπήσει με το ένα χέρι για να πιει με το άλλο, σε μια στάση περισσότερο κουραστική από το να κολυμπούσε. 

Εκτός από κολυμβητικοί αγώνες στο Νέο Φάληρο πραγματοποιούνταν και αγώνες λέμβων. Πίσω διακρίνονται οι καμπίνες λουτρών και το θεατράκι του Νέου Φαλήρου.


Στις 10 και 9’ η ατμάκατος επιβίβασε και τον Παρασκευαΐδη που μόλις ανέβηκε κατέρρευσε και έπεσε για ύπνο στο ίδιο σημείο. Είχε προλάβει να καλύψει το κεφάλι του με μια πετσέτα και το σώμα του με μια κουβέρτα και κοιμόταν στο κατάστρωμα της ατμακάτου. Μόνος πλέον είχε απομείνει ο Πεπανός να κολυμπά ασταμάτητα με σταθερές χεριές προς την κατεύθυνση του Νέου Φαλήρου, όπου το πλήθος που είχε συγκεντρωθεί ήταν πολύ ενώ κόσμος είχε επιβιβαστεί σε βάρκες και είχε βγει στα ανοικτά για να τον προϋπαντήσει. Τελικώς ο Πεπανός με τις τελευταίες απλωτές που η δύναμή του επέτρεπε βγήκε στη ακτή στα χέρια Πατρινών που είχαν μπει μέχρι τη μέση στη θάλασσα για να τον βοηθήσουν. Οι χαρές και ο ενθουσιασμός του κόσμου ήταν αφάνταστος και διαδραματίστηκαν σκηνές που αν τις έβλεπε κάποιος που δεν ήξερε τι συμβαίνει, θα έλεγε ότι επρόκειτο για υποδοχή ολυμπιονίκη. Σε τίποτα δεν διέφερε η υποδοχή του Πεπανού από ενός ήρωα των Ολυμπιακών Αγώνων. Έτσι με αυτό τον τρόπο ολοκληρώθηκε ο πρώτος αγώνας κολύμβησης που καταγράφηκε από τις εφημερίδες της εποχής, μια πρωτιά που όπως πολλές άλλες ολοκληρώθηκε στην παραλία του Νέου Φαλήρου. Ο Αντώνης Πεπανός λίγα χρόνια αργότερα, το 1896, σε έναν άλλον όρμο πιο κάτω, στο λιμάνι της Ζέας κατά τους πρώτους Ολυμπιακούς Αγώνες θα ανακηρυχθεί δεύτερος ολυμπιονίκης στην κολύμβηση 500 μέτρων με πρώτο τον Αυστριακό Πάουλ Νόιμαν. 

(περιοδικό «Μπουκέτο» φ. 30ης Αυγούστου 1934, σελ. 1672 και 1673 και εφημερίδες περιόδου Αυγούστου 1891)

Διαβάστε επίσης:

Ολυμπιακοί Αγώνες Κολύμβησης 1896 στην Ζέα


Οι αγώνες κολύμβησης και πόλο στον «Όρμο των Δακρύων» και οι αδελφές Βέλλα

1927- Τα "ναυτικό στάδιο" όπως είχε διαμορφωθεί στο κέντρο του Όρμου του Κουμουνδούρου (τότε Τουρκολίμανου) με τις ξύλινες παράγκες στην ακτή που αποτελούσαν τα κολυμβητικά τμήματα και προπονητήρια των ομάδων που είχαν τον όρμο ως έδρα.



του Στέφανου Μίλεση

Οι αδελφές Βέλλα, η Ινές και η Ναδίρα, μεσουρανούσαν στα τέλη της δεκαετίας του 1920, αρχές 1930, στην κολύμβηση με την ομάδα του Ολυμπιακού. Η Ινές που ήταν η μεγαλύτερη από τις δύο, κατείχε το πανελλήνιο ρεκόρ στο ελεύθερο 100 μέτρων, ενώ η μικρότερη Ναδίρα ακολουθούσε στα χνάρια της. Το σπίτι των δύο κολυμβητριών βρισκόταν στην οδό Ευριπίδου 75. Και οι δύο τους προέρχονταν από τα φυτώρια της ομάδας, που κατά την έκφραση της εποχής αποτελούσαν γέννημα της ξύλινης καμπίνας του Ολυμπιακού του όρμου Κουμουνδούρου (Τουρκολίμανου) που οι αθλητές αποκαλούσαν τότε «Όρμο των δακρύων». 

Η Ινές Βέλλα του Ολυμπιακού το 1934

Η Ινές Βέλλα


Ο πατέρας τους Σπυρίδων Βέλλας, ήταν πρώην αθλητής και μεταλαμπάδευσε την αγάπη του αθλητισμού στις κόρες του. Άλλωστε και ο ίδιος είχε εργαστεί σκληρά για την διάδοση του αθλητισμού στην Ελλάδα. Τον συναντούμε δρομέα αρχές του αιώνα στην ομάδα του Πειραϊκού Συνδέσμου να μετάσχει στους πρώτους αγώνες που διεξήχθησαν το 1903 στο γυμναστήριο του στην Ζέα. 

Η Ινές είχε προπονητή τους Παλαιολόγο και σύμβουλο τον μεγάλο Όττο Σίμιτσεκ. Είχε επιδοθεί στην κολύμβηση από μικρή, με αγαπημένα της στυλ το ελεύθερο και το ύπτιο. Οι ασκήσεις στη θάλασσα τις είχαν σκληραγωγήσει και τις δύο. Όταν κάποτε η Ινές επέστρεφε στο σπίτι της, ένας ναύτης στον Πειραιά δοκίμασε να κάνει μια προσβλητική χειρονομία. Τότε η Ινές τον άρπαξε από την κολλαρίνα και με ένα «κροσσέ τον έστειλε να βρει το χώμα» όπως κατέγραψε η εφημερίδα (Εφημερίδα «ΑΘΛΗΤΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ», φ. 5ης Αυγούστου 1931). 

Ινές αριστέρα και Ναδίρα δεξιά κατά την εκκίνηση

Την εποχή εκείνη οι συνθήκες προπόνησης ήταν δύσκολες ειδικά για τις γυναίκες. Όλοι οι αγώνες γίνονταν στον όρμο του Κουμουνδούρου όπου στο κέντρο του είχε τοποθετηθεί πλωτές σημαδούρες που οριοθετούσαν με σχοινιά μια επιφάνεια της θάλασσας που άλλοτε χρησιμοποιούνταν για αγώνες πόλο, κι άλλοτε για αγώνες κολύμβησης. Οι αγώνες κατάδυσης γίνονταν στο διπλανό όρμο του Νέου Φαλήρου όπου ως αλτήρας χρησιμοποιείτο συνήθως η γνωστή εξέδρα. 

Αγώνες καταδύσεων από την Εξέδρα Νέου Φαλήρου καλοκαίρι 1931

Γύρω από τον όρμο του Κουμουνδούρου (Τουρκολίμανου) σε όλη την ακτή του αναπτύσσονταν -την περίοδο αγώνων- βάρκες, μαούνες και οποιοδήποτε πλωτό μέσο ήταν διαθέσιμο προκειμένου να χρησιμοποιηθούν ως εξέδρες για τους λάτρεις των αγωνισμάτων αυτών. Συχνά οι βάρκες των θεατών, ειδικά στους αγώνες πόλο με μεγάλο ενδιαφέρον όπως του Εθνικού – Ολυμπιακού, εισέρχονταν στον κανονισμένο χώρο διεξαγωγής του αγώνα και τότε επεμβαίναν ναύτες του λιμεναρχείου. 

Οι ξύλινες εγκαταστάσεις των ομάδων κατά μήκος της ακτής του όρμου Κουμουνδούρου το 1927. 

Αγώνα πόλο Άρης - Ολυμπιακός στο "ναυτικό στάδιο" του Όρμου Κουμουνδούρου - 1927

Αριστερά αγώνες κολύμβησης και δεξιά αγώνες πόλο Εθνικός - Ολυμπιακός το 1927
Αγώνες Πόλο στον "Όρμο των Δακρύων" (Τουρκολίμανο), 1930


Στην ακτή υπήρχαν ξύλινες καμπίνες επί πασσάλων οι οποίες χρησίμευαν για αποδυτήρια και «γραφεία» των ομάδων που δραστηριοποιούνταν που ήταν του Ολυμπιακού και του Εθνικού και του Ναυτικού Ομίλου Νέου Φαλήρου. Οι αθλητές από τις ξύλινες καμπίνες είτε κολυμπώντας, είτε με βάρκες, κατευθύνονταν στο κέντρο του όρμου όπου ήταν διαμορφωμένο το «ναυτικό στάδιο» (ορολογία εποχής). 

Αυτό περιλάμβανε οκτώ διαδρομές μήκους πενήντα μέτρων. Τον πρόχειρο αυτό υγρό στίβο, διέτρεχαν αδιάκοπα στους αγώνες, αθλητές από όλη την Ελλάδα που συγκεντρώνονταν τους θερινούς μήνες για να συμμετάσχουν. Ο συναγωνισμός ήταν μεγάλος και θεωρείτο κύριο ανδρική υπόθεση. 

Ομάδα Πόλο Ολυμπιακού ως πρωταθλητού το 1927

Η ομάδα Πόλο του Εθνικού Πειραιώς το 1926

Μοναδική παρένθεση στους ανδρικούς αγώνες αποτελούσε η κολύμβηση των 100 μέτρων γυναικών. Η εμφάνισή τους προκαλούσε πραγματικό ενθουσιασμό στις πλωτές εξέδρες, με τις αθλήτριες συνήθως να μη συμπληρώνουν το σύνολο των διαδρομών καθώς ήταν, ειδικά τα πρώτα χρόνια, λιγότερες. Η πάλη των γυναικών τουλάχιστον για την περίοδο από το 1927 έως το 1935 γινόταν συνήθως για δεύτερη και επόμενες θέσεις, καθώς στην πρώτη νικήτρια ερχόταν συνήθως η Ινές Βέλλα του Ολυμπιακού. 

Στα 100 μ. η Ινές Βέλλα κατέρριψε το μέχρι τότε ρεκόρ αγωνίσματος πιάνοντας 1’22’’, χρόνο που αν τον βελτίωνε λίγο ακόμα, θα κατατασσόταν μεταξύ των καλύτερων κολυμβητριών της Ευρώπης. Το 1933 στα εκατό μέτρα η Ινές έχασε για πρώτη φορά την πρωτιά από την αδελφή της Ναδίρα, καταλαμβάνοντας την δεύτερη θέση. Αυτό όμως συνέβη διότι προερχόταν από τραυματισμό! 

Αριστερά η αθλήτρια Στρατή, δεξιά η Ναδίρα και κάτω η Ινές Βέλλα το 1933

Η Ινές Βέλλα ήταν γεννημένη το 1914 και ήδη από το 1927 αποτελούσε στόχαστρο στα κλείστρα των φωτογράφων της εποχής. Βρέθηκε πολλές φορές να κοσμεί αφιερώματα εφημερίδων της εποχής, τότε που ο γυναικείος αθλητισμός βρισκόταν ακόμα στην πρώιμη εποχή του. Η Ινές γράφτηκε στον Ολυμπιακό ύστερα από παρότρυνση του πατέρα της στις 18 Αυγούστου 1926. Αφορμή ήταν η φιλία που διατηρούσε ο πατέρας της με το έφορο του κολυμβητικού τμήματος του Ολυμπιακού Τάκη Μπαμπαρέσο. Αρχικά την ανέλαβε ο Νίκος Καλούδης για να της διδάξει τα μυστικά των στυλ κολύμβησης και όταν έφτασε σε κάποιο σημείο την ανέλαβε ο προπονητής Κλ. Παλαιολόγος.  Στις προπονήσεις δεχόταν τις συμβουλές και τις παρατηρήσεις του Otto Szymichek (Όττο Σίμιτσεκ). 

Ο Σπυρίδων Βέλλας αθλητής του Πειραϊκού Συνδέσμου σε φωτογράφιση του 1901

Ινές Βέλλα (αριστερά), Νικολέτου και Παυλίνα Καββαδία το 1933

Αυτές γίνονταν επί καθημερινής βάσης τη θερινή περίοδο, ενώ τη χειμερινή περίοδο ελλείψει κατάλληλης πισίνας οι αθλητές και οι αθλήτριες του υγρού στίβου καταπιάνονταν με αγωνίσματα στίβου για να διατηρήσουν τη φόρμα τους. Η Ινές Βέλλα το χειμώνα ασχολείτο με τους δρόμους 80 και 100 μέτρων και τον ακοντισμό με τα χρώματα της ομάδας στίβου του Ολυμπιακού. Συχνά ακολουθούσε τον πατέρα της στο κυνήγι στα βουνά για φυσική κατάσταση. 

Τα καλοκαίρια όμως που τα σχολεία έκλειναν οι προπονήσεις όχι μόνο ήταν καθημερινές αλλά και πολύωρες. Δεν ονομάστηκε άλλωστε τυχαία ο όρμος Κουμουνδούρου ως «Όρμος των Δακρύων». Το «ναυτικό στάδιο» στην κυριολεξία το ανεβοκατέβαζαν εκατοντάδες φορές. Κάποτε οι προπονήσεις ήταν από τις 11 το πρωί έως τις 4 το απόγευμα! Οι δύο αδελφές πήγαιναν σχολείο στην Ιταλική Σχολή Καλογραιών, σε ένα υπέροχο οικοδόμημα που βρισκόταν στη συμβολή των οδών Κυψέλης και Παξών στην Κυψέλη.  

Ινές Βέλλα (αριστερά) με την Παπαδάκη

Το ναυτικό τμήμα του Εθνικού Πειραιώς στο Τουρκολίμανο το 1931

Κολυμβητικό τμήμα Εθνικού Πειραιά το 1934

Κατάμεστες οι βάρκες παρακολούθησης αγώνων όταν επρόκειτο να αγωνιστούν γυναίκες (πάνω και κάτω). 



Οι δύο αδελφές εκτός από την πρώτη και δεύτερη θέση καταλάμβαναν σημαντική θέση στον ημερήσιο τύπο καθώς επρόκειτο για «θελτικαί Ελληνίδαι» των οποίων η εμφάνιση δικαίως αποσπούσε τα ζωηρά χειροκροτήματα και τη συμπάθεια των θεατών που παρακολουθούσαν τον αγώνα. Από όπου περνούσαν έγραφαν οι δημοσιογράφοι πως άφηναν πίσω τους «μια φευγαλέα ανάμνησιν της δροσεράς και μυρωμένης διελεύσεώς τους…». 

Η δεύτερη συνήθως Ναδίρα απείχε σε χρόνο 20’’ από την αδελφή της. Εκτός όμως από την κολυμβητική τους δεινότητα οι δύο αδελφές έμοιαζαν και μεταξύ τους. Όταν τερμάτιζαν οι θεατές φώναζαν και σε αυτές, όπως και στους υπόλοιπους αθλητές «Γούρι, γούρι!». Αποτελούσε ένα σύνθημα της εποχής υποστηρικτικό προς σε εκείνους που δεν νικούσαν, ότι ήταν κι αυτοί καλοί, απλώς οι πρώτοι ήταν περισσότερο τυχεροί!


Αγώνες κολύμβησης στο Τουρκολίμανο 1931

Αύγουστος 1926 Αγώνες κολύμβησης γυναικών στα 100 μ. Εκκίνηση από τις βάρκες



Η σκληρή προπόνηση απαιτεί και ενίσχυση του οργανισμού με Οβομαλτίνη - 1931


"Πειραϊκές ιστορίες του Μεσοπολέμου"