Η οδός Αντιπλοίαρχου Λάσκου στη Φρεαττύδα. Η ιστορία τίμησης ενός ήρωα στον Πειραιά

 


του Στέφανου Μίλεση

 

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1945 πραγματοποιήθηκε στο Πασαλιμάνι λαμπρή τελετή με αγήματα και από τρία όπλα (Στρατού, Ναυτικού, Αεροπορίας). Επρόκειτο για μια εκδήλωση αποκάλυψης αναθηματικής στήλης, στη μνήμη του ηρωικά πεσόντα κυβερνήτη του υποβρυχίου ΚΑΤΣΩΝΗΣ, Βασίλη Λάσκου και των μελών του πληρώματός του. Το υποβρύχιο βυθίστηκε από τους Γερμανούς έξω από τη Σκιάθο στις 14 Σεπτεμβρίου του 1943, δηλαδή δύο μόλις χρόνια πριν από την τελετή αυτή. Παράλληλα η προβλήτα στο σημείο των αποκαλυπτηρίων μετονομάστηκε σε «κρηπίδα Κατσώνης» και τοποθετήθηκε και σχετική πινακίδα. 

Από την εκδήλωση μετονομασίας της προβλήτας σε "ΠΡΟΒΛΗΤΑ ΚΑΤΣΩΝΗ" στο λιμένα Ζέας (Πασαλιμάνι) στις 14 Σεπτεμβρίου 1945 

Η τελετή αυτή έλαβε χώρα μπροστά από τις εγκαταστάσεις που στεγάζουν σήμερα τη Λέσχη του ερασιτέχνη Ολυμπιακού και τους ναυτοπροσκόπους, διότι αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών οι εγκαταστάσεις αυτές είχαν περιέλθει προς χρήση στο Πολεμικό Ναυτικό.  Θυμίζω ότι οι εγκαταστάσεις αυτές θεμελιώθηκαν το 1938 και αποδόθηκαν στο Πολεμικό Ναυτικό τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. 

Όμως η τελετή που πραγματοποιήθηκε το 1945 και που επιβεβαιώνεται από πολλά άρθρα των εφημερίδων της εποχής εκείνης, παρέμεινε μόνο μια γραπτή ιστορική ανάμνηση. Διότι κανένας σήμερα, συμπεριλαμβανομένου και του ίδιου του πολεμικού ναυτικού δεν έχει καταγράψει το γεγονός τοποθέτησης πλάκας στη μνήμη των ηρώων του υποβρυχίου Κατσώνη και του κυβερνήτη του Βασίλη Λάσκου. 

Όμως τέσσερα χρόνια αργότερα, και συγκεκριμένα στις 20 Δεκεμβρίου 1949 μια μικρή ανηφορική οδός στη Φρεαττύδα, που συναντά κάθετα τη λεωφόρο Φρεαττύδος στην αρχή της, μετονομάστηκε σε οδό Αντιπλοιάρχου Λάσκου. Εκεί που τελειώνει η οδός Λάσκου λίγο πιο δεξιά αρχίζει η οδός ενός άλλου επίσης μεγάλου ήρωα, σύγχρονου του Λάσκου, του Πλωτάρχη Μιχάλη Χατζηκωνσταντή. Ίσως να αποτελεί μοναδική περίπτωση στην Ελλάδα δύο οδοί η μια σχεδόν συνέχεια της άλλης, να φέρουν ονόματα ηρώων κυβερνητών υποβρυχίων που αμφότεροι έπεσαν ηρωικά μαχόμενοι στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. 

Ανατρέχοντας λοιπόν στη ονομασία του δρόμου του 1949 σε Αντιπλοιάρχου Λάσκου, βλέπουμε ότι είχε προηγηθεί η απόδοση των εγκαταστάσεων στο Πασαλιμάνι στον Ολυμπιακό και στους ναυτοπροσκόπους. Λογικά λοιπόν, αυτό που συνέβη ήταν ότι η μαρμάρινη αναθηματική στήλη απομακρύνθηκε όταν το πολεμικό ναυτικό αποχώρησε από τις εγκαταστάσεις και για να μη στερηθεί ο αείμνηστος Λάσκος την οφειλόμενη τιμή, ένας κοντινός δρόμος αποφασίστηκε να φέρει το όνομά του. 

Ο Αντιπλοίαρχος Λάσκος (Αρχείο Η. Τσουκαλά)

Ο Βασίλης Λάσκος μέσω της αναθηματικής στήλης (του 1945), του δρόμου του Πειραιά που φέρει το όνομά του (1949), αλλά και μέσα από την ίδια του τη ζωή φαίνεται πως συνδέθηκε άρρηκτα με τον Πειραιά και την ιστορία του.  Άλλωστε ο Λάσκος εν ζωή είχε επίσης πολλά στοιχεία που τον συνέδεσαν με τον Πειραιά όπως θα δούμε στη συνέχεια. Ήταν γεννημένος στην Ελευσίνα (το 1899) και πατέρας του ήταν ο Επαμεινώνδας ενώ μητέρα του η Μαριγώ από τη Μαγούλα. Ο Βασίλης ήταν ο μικρότερος από τα αδέλφια του Γιάννη, Αθηνά και Αγησίλαο. 

Όταν το 1915 ο αδελφός του τελείωσε τη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων, εδώ στον Πειραιά, και έγινε Σημαιοφόρος, γεννήθηκε στον Βασίλη η επιθυμία να ακολουθήσει τα χνάρια του. Ο Βασίλης Λάσκος κατάφερε να εισαχθεί κι αυτός και να εξέλθει της Σχολής το καλοκαίρι του 1919. Το 1920 έγινε Σημαιοφόρος (τη χρονιά εκείνη οι εξερχόμενοι διατηρούσαν για ένα έτος ακόμα το βαθμό του Δόκιμου Σημαιοφόρου) και τοποθετήθηκε στο Θωρηκτό Λήμνος. 

Τον Δεκέμβριο του 1921 ενώ ταξίδευε από τη Λήμνο προς τον Πειραιά για να περάσει τα Χριστούγεννα με την οικογένειά του, πληροφορήθηκε για την έκρηξη του Αντιτορπιλικού ΛΕΩΝ στην Ακτή Ξαβερίου όπου υπηρετούσε ο αδελφός του ο Αγησίλαος, κατά την οποία δυστυχώς σκοτώθηκε. Έτσι ο Λάσκος συνδέθηκε με τον Πειραιά και μέσω του αδελφού του, που άφησε την τελευταία του πνοή. 


Το "ΛΕΩΝ" έξω από το Νέο Φάληρο, στο βάθος το ξενοδοχείο Ακταίον
Η τελετή κήδευσης του Αγησίλαου Λάσκου στον Ι.Ν. Αγίας Τριάδος Πειραιώς



Όταν το 1922 συνεπεία της Μικρασιατικής καταστροφής, ο στρατός επαναστάτησε δημιουργήθηκε επιτροπή υπό τους Πλαστήρα, Γονατά και τον Πλοίαρχο Φωκά. Πολλοί τάχθηκαν μαζί τους, ανάμεσα στους οποίους και οι Πάγκαλος, Κονδύλης, αλλά και ο Λάσκος που τότε υπηρετούσε στο αντιτορπιλικό ΑΣΠΙΔΑ. Η επανάσταση πέτυχε, τα γεγονότα διαδέχονταν το ένα το άλλο μέχρι που το 1924 ανακηρύχθηκε Δημοκρατία. Γενικώς από το 1922 έως το 1935 είναι η εποχή των κινημάτων και της στρατοκρατίας με μικρά διαλείμματα συνταγματικής νομιμότητας. Μέσα σε αυτή την ανώμαλη πολιτικά κατάσταση, ο Λάσκος γίνεται υπασπιστής του δικτάτορα Πάγκαλου. Ο Στρατηγός Γ. Κονδύλης ανατρέπει το καθεστώς Πάγκαλου και επαναφέρει την δημοκρατία. Ο Λάσκος κατά συνέπεια είχε βρεθεί σε λάθος πλευρά, όταν μάλιστα ως κυβερνήτης του τορπιλοβόλου ΠΕΡΓΑΜΟΣ είχε προσπαθήσει να φυγαδεύσει τον Πάγκαλο. 

Ο Πάγκαλος με το τορπιλοβόλο "Πέργαμος" προσπαθεί να διαφύγει αλλά το μικρό πολεμικό σταματά από άλλα πλοία του στόλου έξω από τα Κύθηρα. Ο Πάγκαλος συλλαμβάνεται και οδηγείται στον Πειραιά από όπου και η φωτογραφία. Από τον Πειραιά οδηγήθηκε στη συνέχεια σε φυλακή της Κρήτης.


Παρόλα αυτά, ο Λάσκος απέφυγε τα χειρότερα και απλώς μετατέθηκε στο υπουργείο των Ναυτικών απομακρυνόμενος από τις μάχιμες μονάδες του στόλου. Όμως και εκεί κατάφερε να διαπρέψει καθώς πέτυχε να επιδιορθώσει ένα σημαντικό αριθμό τορπιλών που από την αγορά τους ουδέποτε λειτούργησαν. Είχε σώσει το δημόσιο από μια οικονομική ζημιά της τάξης των 125 χιλιάδων στερλινών. Ύστερα από αυτό, το ναυτικό τον έστειλε στην Αγγλία για εκπαίδευση και όταν επέστρεψε ήταν 32 ετών και υποπλοίαρχος. Έγινε ύπαρχος του υποβρυχίου ΚΑΤΣΩΝΗΣ όπου έμεινε για δύο χρόνια. Το 1933 προήχθη σε Πλωτάρχη και τοποθετήθηκε κυβερνήτης του υποβρυχίου ΓΛΑΥΚΟΣ. Όμως είχε τα κινήματα στο αίμα του! Ήξερε να κινητοποιεί άνδρες και υλικά μέσα για την επίτευξη των σκοπών του. Δεν μπορούσε παρά να συμμετάσχει στο κίνημα της 1ης Μαρτίου του 1935 που διοργανώθηκε από βενιζελικούς αξιωματικούς. Αυτό στάθηκε αιτία να αποταχθεί από τις τάξεις του ναυτικού. Αναγκάστηκε να εργαστεί στον ιδιωτικό τομέα, στην διεύθυνση ενός εργοστασίου αποφλοίωσης ρυζιού στην Ελευσίνα. 

Τέλη δεκαετίας 1930. Φωτογραφίζονται στον Πειραιά η θρυλική Ζωζώ Νταλμάς (μεταξύ άλλων υπήρξε και το γνωστό κορίτσι των τσιγάρων Sante), με τον Βασίλη Λάσκο.

Το καλοκαίρι του 1938 ο Μανιαδάκης τον εξόρισε στην Ίο, αλλά μόνο για 3 μήνες. Ανέλαβε στη συνέχεια πλοίαρχος σε εμπορικά πλοία του Μποδοσάκη. 

Όταν τον Αύγουστο του 1939 ξέσπασε ο πόλεμος στην Ευρώπη, ως κυβερνήτης του φορτηγού πλοίου ΙΩΑΝΝΑ, μεταφέροντας κρεμμύδια από την Αλεξάνδρεια για την Αγγλία, τορπιλίστηκε και ναυάγησε. Όταν επέστρεψε στον Πειραιά μαζί με άλλους ναυαγούς εμπορικών πλοίων ανά τον κόσμο, ο πόλεμος είχε εμπλέξει στα δίχτυα του και την Ελλάδα. 

Το πλοίο Ιωάννα με το οποίο ναυάγησε ο Λάσκος

Ανακλήθηκε στην ενέργεια με το βαθμό του Αντιπλοιάρχου. Όμως καθώς ήταν μεγάλος στην ηλικία κρίθηκε πως δεν ήταν κατάλληλος να επιστρέψει στα υποβρύχια. Άλλωστε ήταν απότακτος και διόλου αρεστός στην ηγεσία. Παρέλαβε πέντε εμπορικά επιταγμένα πλοία και ανέλαβε τη μεταφορά ανδρών, υλικού και εφοδίων από τον Πειραιά για διάφορα λιμάνια της χώρας. Όταν οι Γερμανοί εισέβαλαν προσπάθησε να μπαρκάρει στην Αλεξάνδρεια με μονάδες του στόλου  που έφευγαν, αλλά κάποιοι του αρνήθηκαν την επιβίβαση. Ανέλαβε τότε ιδιωτικά να φτάσει στο στόλο μέσω Χίου και Τουρκίας, όπως έκαναν πολλοί άλλοι επίσης. 

Έφτασε πραγματικά στη Μέση Ανατολή την άνοιξη του 1942. Σε λιμάνι του Σουδάν όταν έφτασε, μεταξύ άλλων συνάντησε και τα δύο παλαιά πλέον (για την εποχή τους) υποβρύχια τον ΚΑΤΣΩΝΗ και τον ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΗ. Μετά από πολλές δυσκολίες, όχι μόνο λόγω της αποτάξεώς του το 1935, αλλά κύρια λόγω της ηλικίας του (43 ετών), του αρνήθηκαν την ανάληψη διακυβέρνησης σε ένα από αυτά. Τελικώς ύστερα από περιπέτειες και μπόλικη επιμονή εκ μέρους του, ανέλαβε τον ΚΑΤΣΩΝΗ έχοντας ύπαρχο τον υποπλοίαρχο Ηλία Τσουκαλά (πατέρα της δημοσιογράφου Μπίλιως Τσουκαλά). Ο ΚΑΤΣΩΝΗΣ ήταν τόσο παλαιός που η επισκευή του κράτησε επτά μήνες. 


Στις 24 Μαρτίου 1943 ξεκίνησε τελικώς για την πρώτη του αποστολή, κατά την οποία αποβίβασε κομάντος στο Γύθειο ενώ ακολούθησαν μια σειρά από επιτυχίες με τον παλιό ΚΑΤΣΩΝΗ που στα χέρια των Ελλήνων μετατράπηκε σε θανάσιμο όπλο. Βύθισε ένα ιταλικό πολεμικό πλοίο, ακολούθησε ο τορπιλισμός ενός ισπανικού έξω από την Κύθνο, όπου δρούσε για λογαριασμό των Γερμανών. Βρήκε ένα ακόμα ισπανικό πλοίο που το βύθισε και συνέλαβε αιχμάλωτο τον καπετάνιο του, ενώ βούλιαξε και ένα ιταλικό μέσα στο λιμάνι του Καρλόβασι. 

Στις 14 Σεπτεμβρίου 1943, ανήμερα του Σταυρού, το υποβρύχιο ΚΑΤΣΩΝΗΣ έκανε την  τελευταία του κατάδυση. Επιτέθηκε κατά της γερμανικής ανθυποβρυχιακής κορβέτας UJ-2101. Μετά τον  πρώτο αιφνιδιασμό οι Γερμανοί απάντησαν με καταιγιστικά πυρά κατά του ΚΑΤΣΩΝΗ αποδεκατίζοντας τους άνδρες του καταστρώματος του υποβρυχίου ανάμεσά τους και τον Λάσκο που βοηθούσε στη γέμιση του πυροβόλου. Η γερμανική κορβέτα εμβόλισε τον ΚΑΤΣΩΝΗ και τον βύθισε βόρεια της Σκιάθου. Έπεσαν μαχόμενοι ο Βασίλης Λάσκος, 5 αξιωματικοί και 26 υπαξιωματικοί και ναυτοδίοποι ενώ 19 μέλη του πληρώματος πιάστηκαν αιχμάλωτοι από τους Γερμανούς και στάλθηκαν σε γερμανικό στρατόπεδο ναυτικών αιχμαλώτων κοντά στη Βρέμη. 

Ο ύπαρχος υποπλοίαρχος Ηλίας Τσουκαλάς και οι υπαξιωματικοί Αναστάσιος Τσίγκρος και Αντώνιος Αντωνίου, κατάφεραν κολυμπώντας επί ώρες να διαφύγουν και τελικά να επιστρέψουν στη Μ. Ανατολή όπου συνέχισαν τον αγώνα. Είναι σημαντικό όταν βρισκόμαστε στην Φρεαττύδα και βλέπουμε τη μικρή ανηφορική οδό που φέρει την ονομασία «Αντιπλοίαρχος Λάσκος», να στρέφουμε τη σκέψη μας έστω για μια στιγμή, ως ελάχιστη τιμή σε αυτόν και στους συντρόφους του που δεν υπέστειλαν τη σημαία μας ποτέ.


Διαβάστε επίσης:

Η έκρηξη του Λέοντος στην Ακτή Ξαβερίου



Οι 300 Έλληνες ναυαγοί από τη Λισσαβώνα


Ο Πόλεμος των αμάχων. Οδοιπορικό ιστορίας στον Πειραιά του πολέμου και της κατοχής

 




Το βιβλίο «Ο Πόλεμος των αμάχων. Οδοιπορικό ιστορίας στον Πειραιά του πολέμου και της κατοχής» των συγγραφέων Στέφανου Μίλεση και Κωνσταντίνου Κυρίμη, αποτελεί μια σημαντική έρευνα που έρχεται να φωτίσει σημαντικές πτυχές της ιστορίας, σχετικά άγνωστες μέχρι σήμερα. Εστιάζει τη μελέτη στον άμαχο πληθυσμό του Πειραιά, στις καθημερινές του συνήθειες, στον αγώνα της προσαρμογής του σε νέες κοινωνικές συνθήκες που διαμόρφωσε ο πόλεμος και η κατοχή που ακολούθησε. 

Ως πόλη μελέτης επιλέχθηκε ο Πειραιάς, καθώς λόγω της ύπαρξης του μεγαλύτερου εμπορικού λιμένα στην Ελλάδα, υπήρξε στόχος τόσο της εχθρικής αεροπορίας (γερμανικής και ιταλικής) όσο και των ίδιων των συμμάχων (αγγλικής και αμερικανικής αεροπορίας). Για το λόγο αυτό ο άμαχος πληθυσμός του Πειραιά, εκπαιδεύτηκε πρώτος, αλλά και έζησε περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο πληθυσμό στην Ελλάδα, στον υπόγειο κόσμο των καταφυγίων, υπομένοντας τα δεινά των βομβαρδισμών. 


Η προσφυγή και πολύωρη παραμονή στα καταφύγια υπήρξε ουσιαστικά η μόνη διέξοδος κοινωνικοποίησης, ή «αναγκαστικής συντροφιάς» την περίοδο εκείνη. Ήταν τόσο μεγάλη η εξοικείωση των ανθρώπων με αυτούς τους υπόγειους χώρους, ώστε ο λογοτέχνης Κώστας Βάρναλης αποκαλούσε «καταφυγιώτες», τους κατοίκους των αστικών περιοχών που ολοένα βομβαρδίζονταν. Στα ερείπια δεν βρέθηκε θαμμένη μόνο η υποδομή της πόλης, αλλά οι ίδιοι οι κάτοικοί του όπως και τα υπάρχοντά τους. 

Ακόμα και στην αποχώρησή τους στις 13 Οκτωβρίου ’44, οι Γερμανοί φρόντισαν να καταστρέψουν ολοσχερώς ό,τι είχε απομείνει όρθιο. Ο Πειραιάς μεταπολεμικά παρουσίαζε εικόνα νεκρόπολης. Σε κάθε μέτρο γης μετά την αποχώρηση των Γερμανών υπήρχαν διάσπαρτοι ξύλινοι σταυροί. Στους μικρούς κήπους της Αγίας Σοφίας, της Υπαπαντής, έξω από την Αγία Αικατερίνη στην Πλατεία Αλεξάνδρας, τον Τινάνειο, στη Νέα Καλλίπολη, υπήρχαν πρόχειρη φρεσκοσκαμμένοι τάφοι με ξύλινους σταυρούς. 


Στην εν λόγω έρευνα, 456 σελίδων, οι συγγραφείς καταπιάστηκαν με κάθε θέμα που απασχόλησε τον άμαχο πληθυσμό από την περίοδο της πολεμικής του προετοιμασίας μέχρι και την απελευθέρωση, όπως:

Ο Πειραιάς λίγο πριν τον πόλεμο -  Η σιωπηρή προετοιμασία του πολέμου - Τα καταφύγια του Πειραιά - Δύο αρχαίες στοές υποψήφιες για καταφύγια - Η γραμμή «Μεταξά» του Σαρωνικού και τα «αβύθιστα θωρηκτά» - Η Οργάνωση της Παθητικής Αεράμυνας - Ο πληθυσμός Εκπαιδεύεται - Η μεγάλη άσκηση αεράμυνας του 1939 - Ο φόβος του χημικού πολέμου- Παρότρυνση για απογραφή και καλλιέργεια - Η πολιτική και οικονομική επιστράτευση του 1939 – Η κήρυξη και πρώτη ιταλική επιδρομή στον Πειραιά – Τα θύματα από περιφρόνηση - Ο πόλεμος των μετόπισθεν- Ύδρευση -Τηλεφωνία, Ταχυδρομεία, Τηλεγραφία (Τ.Τ.Τ.) - Δέματα στο Μέτωπο-Διανομή άμμου - Θέατρα, κινηματογράφοι, χοροί και δημόσιες συγκεντρώσεις - Ημερήσιος Τύπος- Δωρεές, έρανοι και εθελοντισμός - Ο πόλεμος με το βελόνι (Η Φανέλα του Στρατιώτου) - Σιωπή και προσοχή - Φήμες και πληροφοριοδότες - Αλλαγή συνηθειών καθημερινότητας - Τραπεζικοί λογαριασμοί - Επιστροφή συνταξιούχων - Αυτάρκεια, επάρκεια και έλεγχος αγοράς - Λαχεία, τυχερά παίγνια και ιππόδρομος - Οχήματα, εξοπλισμός και οπλισμός - Οι γυναίκες στο προσκήνιο - Συσκότιση οικιών και οχημάτων- Έλεγχος πρώτων υλών - Τα μαλλιά του Αγγέλου - Πολιτιστικά εν μέσω πολέμου - Τα καταφύγια «της τελευταίας στιγμής» - Το εμπόριο του σκοταδιού και του πολέμου - Η κινητοποίηση των Δωδεκανησίων του Πειραιά - Η υπόγεια κοινωνία - Ο Ιταλικός βομβαρδισμός της 5ης Νοεμβρίου- Η συμβολή της ΕΟΝ - Οι πρώτοι Ιταλοί αιχμάλωτοι φτάνουν στον Πειραιά - Ένα ευχάριστο άγγελμα - Τραυματίες και νοσοκομεία - Η αεροπορική επιδρομή της 6ης Απριλίου 1941 (CLAN FRAZER) - Η βροχή των τουρκικών λιρών - Προδότες και CLAN FRAZER- Οι Γερμανοί προ των πυλών - Διαδοσίες και ηττοπαθείς - Ο πνιγμός του άμαχου πληθυσμού εντός λιμένα - Ο Πειραιάς γίνεται γερμανικός - Γερμανικά καταφύγια και οχυρώσεις του Πειραιά. - Τα γερμανικά πυροβολεία της Πειραϊκής - Η κινηματογράφηση της καταστροφής- Η κατανομή του ελέγχου - Ο λιμός του 1941 – 42 - Η θρυλική Μανιτόμπα  - Τα πλοία του Σκουμπριού - Μακένζι Κινγκ - Κατοχική καθημερινότητα (1941 – 1944) - Η μόνιμη εξάντληση των κατοίκων - Τα μέτρα για το νερό - Η μαγειρική των «περιστάσεων» - Πνευματικός οίστρος «λόγω πείνας» - Ο θησαυρός της θάλασσας - Έργα και ημέρες ενός μαυραγορίτη του Πειραιά - Ο έλεγχος των ραδιοφώνων - Δουλειές του ποδαριού  - Η λεωφόρος του παραεμπορίου- Οι υπεραστικοί μαυραγορίτες - Καθημερινότητα, κατοχικές συνήθειες - Οι Ουρατζήδες - Οι αρουραίοι του λιμανιού - Μόνο για Γερμανούς Στρατιώτες - Τα «ντου» των σαλταδόρων - Ο Πύρινος Αρχιμανδρίτης του Πειραιά - Οι τρεις «συμμαχικοί» βομβαρδισμοί του Πειραιά (1944) - Οι καταγραφές των αστυνομικών τμημάτων - Περί του αριθμού των θυμάτων - Ιστορίες «συμμαχικού» βομβαρδισμού - Η ταβέρνα του Βίρβου - Η φρίκη των κοριτσιών της Επαγγελματικής Σχολής - Ο Ι.Ν. Αγίας Τριάδας - Εικόνες βομβαρδισμένης πόλης - Η Ελληνο-γαλλική Σχολή Καλογραιών (Janne D' Arc) - Η αλληλεγγύη προς τον Πειραιά - Εργάτες για την Γερμανία - Τα διαβόητα γραμματόσημα - Η οριστική διάλυση της παθητικής αεράμυνας- Το πρώτο Μνημόσυνο των θυμάτων- Αντιδράσεις και εμπόδια στην ορθή έρευνα - Μεταβολή της της κοινωνικής σύνθεσης της πόλης - Η διένεξη με τους Γερμανούς για την ώρα της Ανάστασης- Το χρονικό της αποχώρησης των Γερμανών από τον Πειραιά - Συμβάντα 12ης Οκτωβρίου 1944 - Οι Γερμανοί ξανάρχονται! - Συμβάντα 13ης Οκτωβρίου 1944 - Οι βυθίσεις πλοίων εντός του λιμανιού- Η απογραφή της καταστροφής -  Απώλειες οικοδομών- Απώλειες πληθυσμού - Πειραιάς η νεκρόπολη - Τα χαμένα ίχνη του πολέμου - Τα πρώτα ελεύθερα Θεοφάνια –


Για παραγγελία βιβλίων στο link των εκδόσεων Κυριακίδη:

 https://bit.ly/3UnIgz3


Η πρώτη αεροπορική πτήση στην Ελλάδα από τον Ουτόσκιν στο Νέο Φάληρο (1911)

Ο Ουτόσκιν επιχειρεί χαμηλή διέλευση πάνω από την παραλία του Νέου Φαλήρου 


του Στέφανου Μίλεση

 

Ένα σημαντικό γεγονός στον Πειραιά που προκάλεσε έξαψη στον κόσμο και κατέλαβε σημαντικό χώρο στην αρθρογραφία των εφημερίδων, ήταν και η πτήση του Ρώσου αεροπόρου Ουτόσκιν (ή και Ουτότσκιν)  (Sergey Isayevich Utochkin)

Μέχρι το 1911 τα νέα για την επαναστατική συσκευή που ταξίδευε στον αέρα, το αεροπλάνο, γίνονταν γνωστά στους Πειραιώτες μέσα από τις εφημερίδες. 

Τον Μάρτιο όμως εκείνης της χρονιάς (του 1911), κυκλοφόρησε μια ανακοίνωση στις πειραϊκές εφημερίδες, σύμφωνα με την οποία στις 27 Μαρτίου ο αεροπόρος Ουτόσκιν θα επιχειρούσε τρεις πτήσεις επίδειξης στο Νέο Φάληρο: 

«… οποιοδσήδποτε καιρός και αν επικρατεί, θα ανυψωθεί εν Νέω Φαλήρω ο Ρώσος αεροπόρος Ουτόσκιν, με το αεροπλάνο του, την 4ην απογευματινήν, δια να θαυμάσουν την μεγάλην ταύτην εφεύρεσιν του ανθρωπίνου πνεύματος και όσοι δεν ηδυνήθησαν να ιδώσι τον τολμηρόν αεροπόρον κατά τας μέχρι τούδε τρεις πτήσεις του θα έχουν την ευκαιρία….». 

Δεν χρειάζονταν και περισσότερα, καθώς η ανακοίνωση έκανε γνωστό ότι για πρώτη φορά η πτήση επίδειξης του Ουτόσκιν θα πραγματοποιείτο με αφετηρία το Νέο Φάληρο! 

Ακολούθησε πραγματικό πανδαιμόνιο αγοράς εισιτηρίων! Τα εισιτήρια που αρχικά κόστιζαν πενήντα λεπτά το καθένα, έφτασαν να υπερβούν την διπλάσια τιμή και να πωλούνταν προς 1.20 δραχμές. Επρόκειτο για εισιτήρια που εξασφάλιζαν στους «τυχερούς» μια «προνομιακή» θέση, από την οποία θα μπορούσαν να παρακολουθήσουν ανεμπόδιστα την πτήση του Ρώσου. 

Και για την εξασφαλισμένη θέα, «επιστρατεύθηκαν» τα παράθυρα και οι εξώστες των ξενοδοχείων, η παραλία και φυσικά η εξέδρα που είχε ειδικά στηθεί για το σκοπό αυτό. Ο Ρώσος Ουτόσκιν ήταν να πραγματοποιήσει τρεις πτήσεις επίδειξης στο Νέο Φάληρο. Οι θεατές γνώριζαν ότι η παρουσία τους στην εκδήλωση εξασφάλιζε μια θέση στην ιστορία! 

Η αναγγελία της πτήσης πρωτοσέλιδη είδηση στις εφημερίδες τον Μάρτιο του 1911 

Κατανοούσαν την ιστορικότητα εκείνων των πρώτων πτήσεων επίδειξης στην Ελλάδα. Ο Σεργκέι Ισάεβιτς Ουτότσκιν μεταξύ άλλων υπήρξε ένας ταλαντούχος αθλητής πολλών δραστηριοτήτων όπως ξιφομάχος, κολυμβητής, ιστιοπλόος, πυγμάχος, ποδοσφαιριστής, ποδηλατιστής, οδηγός μοτοσυκλέτας και αγωνιστικού αυτοκινήτου. Από το 1910 έως το 1914 επιδόθηκε με ζήλο στην διάδοση της αεροπορίας μέσω των επιδείξεων που πραγματοποιούσε. Η πτήση του το 1911 στο Νέο Φάληρο ήταν μια από τις πρώτες που πραγματοποίησε εκτός Ρωσίας. Ήταν γεννημένος στην Οδησσό της τότε Τσαρικής Ρωσίας και σήμερα ο επισκέπτης μπορεί να δει το άγαλμά του έξω από το σπίτι του στην οδό Ντεριμπασόφσκαγια 22. 


Το άγαλμα του Ουτόσκιν έξω από το σπίτι του στην Οδησσό

 

Ο Ρώσος αεροπόρος παρέλαβε, έναντι αμοιβής, σε μια εξ αυτών δύο τολμηρούς επιβάτες. Ο πρώτος, ήταν ένας Άγγλος αξιωματικός που έτυχε να βρίσκεται στην Ελλάδα τον ίδιο καιρό. Ο δεύτερος επιβάτης του Ουτόσκιν όμως ήταν Έλληνας! Επρόκειτο για τον βουλευτή Αττικοβοιωτίας Κωνσταντίνο Μάνο, που στην ουσία υπήρξε ο πρώτος στην Ελλάδα αεροπορικός επιβάτης στην Ελλάδα! 

Όταν το αεροπλάνο με τους τρεις άνδρες προσγειώθηκε, κόσμος το περικύκλωσε, ζητώντας πληροφορίες για το τι αισθάνθηκαν όταν βρέθηκαν στον ουρανό! 

Ο Ουτόσκιν δυστυχώς δεν πρόλαβε να εκτελέσει τρίτη πτήση, όπως αρχικά είχε προγραμματιστεί. Το ρωσικό ατμόπλοιο αναχώρησε από τον Πειραιά νωρίτερα, στις 31 Μαρτίου 1911, ημέρα που θα γινόταν η τρίτη πτήση.  

Ο Ουτόσκιν με το διπλάνο του τύπου Φαρμάν (Φωτογράφος Sergey Chelnokov
(φωτογραφία από το Ίδρυμα S. Chelnokov για τη διατήρηση της φωτογραφικής κληρονομιάς, μέσω wikipedia)


Το Νέο Φάληρο, από την ίδρυσή του και μετά αποτελούσε ένα λαμπρό πεδίο επίδειξης πρωτοποριακών συσκευών και θαυμαστών ανακαλύψεων του ανθρωπίνου νου. Στο Νέο Φάληρο ο Γρυπάρης ήταν που επιχείρησε το 1880 να παρουσιάσει το πρώτο ελληνικό υποβρύχιο, επιχειρώντας να καταδυθεί. 

Ένας άλλος τολμηρός Έλληνας ευρεσιτέχνης, ο Αρνιώτης, στο Νέο Φάληρο, είχε προσπαθήσει και την πρώτη πτήση με υδροπλάνο δικής του επινόησης και κατασκευής. Το όνομά του είχε γίνει γνωστό όταν το 1908 δήλωσε πως θα πετάξει με αεροπλάνο για πρώτη φορά στην Ελλάδα! Κόσμος κατά χιλιάδες συγκεντρώθηκε στο Τατόι, όπου ο Αρνιώτης εμφανίστηκε με μονοπλάνο να ανυψώνεται για μόνο δύο μέτρα από το έδαφος! Παρά τις προσπάθειές του δεν τα κατάφερε για περισσότερο. Ο ίδιος τότε είχε δηλώσει πως θα τα κατάφερνε αργότερα από θαλάσσης. 

Έτσι το 1910, εμφανίζεται να κάνει νέα απόπειρα χωρίς επιτυχία, στο Νέο Φάληρο με το υδροπλάνο του. Ωστόσο αν και οι δύο αυτές προσπάθειες του Αρνιώτη, ήταν αποτυχημένες, στην ουσία επρόκειτο για πρωτιές απόπειρας αεροπορικών πτήσεων. Ο Αρνιώτης λοιπόν, έστω κι έτσι, είχε καταφέρει να δημιουργήσει μεγάλο ντόρο γύρω από το όνομά του. Για να γίνει κατανοητή η φήμη που είχε αποκτήσει, αξίζει να αναφερθεί πως το υδροπλάνο του Αρνιώτη, είχε τοποθετηθεί στην ταράτσα του ξενοδοχείου ΑΚΤΑΙΟΝ, για να είναι ορατό από μακριά, δηλωτικό της πρωτοπορίας που κατείχε το Νέο Φάληρο στην παρουσίαση τεχνολογικών ανακαλύψεων. 

Η παραλιακή πρόσοψη του ξενοδοχείου ΑΚΤΑΙΟΝ που υπήρξε το κέντρο πολλαπλών δραστηριοτήτων που παρουσιάστηκαν στην Ελλάδα για πρώτη φορά. 

Εκτός όμως των παρουσιάσεων Γρυπάρη και Αρνιώτη, στο Νέο Φάληρο πραγματοποιούνταν επιδείξεις ναυτικής ισχύος, με ανάπτυξη των πολεμικών πλοίων του Στόλου στον φαληρικό όρμο, αλλά και παρουσιάσεις κάθε πρωτοποριακού τεχνικού μέσου της εποχής. Η παρουσία του Ρώσου αεροναύτη Ουτόσκιν, επιβεβαίωσε ουσιαστικά το ρόλο που διαδραμάτιζε η περιοχή του Νέου Φαλήρου. 

Λίγο μετά την αναχώρηση του Ρώσου αεροναύτη, έφτασε στον Πειραιά ένας διάσημος Γάλλος αεροπόρος ο Λουί Σαρλ Ζοζέφ Μπλεριό (Louis Charles Joseph Blériot), πρώτος νικητής τότε, στους αεροπορικούς αγώνες που είχαν πραγματοποιηθεί στην Γαλλία. Τους αγώνες εκείνους είχε προκηρύξει η γαλλική εφημερίδα «Ματέν». 

Είχε επίσης διασχίσει τη Μάγχη και είχε πραγματοποιήσει δεκάδες άλλα αεροπορικά επιτεύγματα. Ο Μπλεριό είχε τερματίσει πρώτος, ύστερα από μια πτήση 300 χιλιομέτρων, και είχε λάβει το πρώτο βραβείο, αξίας 100 χιλιάδων γαλλικών φράγκων. Ο Μπλεριό είχε φτάσει την Ελλάδα με το αεροπλάνο του (αποσυναρμολογημένο), που ήταν σχεδόν διπλάσιο στο μέγεθος από εκείνο του Ρώσου Ουτόσκιν. Όταν ο Μπλεριό έφτανε στην Ελλάδα, στην ταράτσα του ξενοδοχείου ΑΚΤΑΙΟΝ, είχε ήδη τοποθετηθεί το παλαιό υδροπλάνο του Αρνιώτη, που προαναφέραμε.  Και στην περίπτωση του Γάλλου, οι πειραϊκές εφημερίδες της εποχής, έγραφαν ότι θα απογειωνόταν από τον παραλιακό δρόμο μεταξύ Νέου Φαλήρου και Τζιτζιφιών. Θα ανυψωνόταν σε ύψος ασυγκρίτως ανώτερο από εκείνο του Ουτόσκιν, ήτοι χιλίων μέτρων! 

Για να γίνει κατανοητό το πόσο ψηλά θα πετούσε ο Μπλεριό, έγραφαν οι εφημερίδες, ότι τα χίλια μέτρα αντιστοιχούσαν στο ύψος του Υμηττού. Παρόλα αυτά θα ήταν ορατός δια γυμνού οφθαλμού και «εκ των δύο πόλεων, ως τεράστιον πτηνόν!».

Ο Μπλεριό θα πετούσε προς τις φλέβες, θα έκανε στροφή προς την κορυφή του Υμηττού και στη συνέχεια θα διερχόταν πάνω από το Νέο Φάληρο.

Ένα έτος μετά την πτήση του Ουτόσκιν, έφτασε από το Παρίσι στην Ελλάδα ο νεαρός Αργυρόπουλος ο οποίος εκτέλεσε τρεις πετυχημένες πτήσεις. Στην δεύτερη πέταξε ως συνεπιβάτης ο πρωθυπουργός Ελευθέριος Βενιζέλος, ενώ στην τρίτη η απογείωση έγινε από το Παλαιό Φάληρο, με διέλευση επίδειξης και πάνω από το Νέο Φάληρο. 

Μάρτιος 1912 - Όταν ο αεροπόρος Αργυρόπουλος κατά την τρίτη πτήση του διέρχεται πάνω από το Νέο Φάληρο.

 
Ο Αργυρόπουλος με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και την μητέρα του, ύστερα από την δεύτερη πτήση του


Φυσικά δεν θα πρέπει να ξεχάσουμε λίγο αργότερα, το ίδιο έτος, ο πρώτος στρατιωτικός αεροπόρος, ο υπολοχαγός Δημήτριος Καμπέρος, με αφετηρία το Νέο Φάληρο θα εκτελέσει παράτολμες πτήσεις πάνω από την Φρεαττύδα και το Νέο Φάληρο. 

Το Νέο Φάληρο, δεν κατείχε μόνο πρωτιές στον τομέα των τεχνολογικών επιδείξεων, αλλά κάθε νεωτερισμού που εισαγόταν στην Ελλάδα. Συχνά στήνονταν διάφορα περίπτερα εκθέσεων, που τότε καλούνταν attractions (ατραξιόν) που παρουσίαζαν νέες συσκευές ήχου και θεάματος. Διάσημη ήταν η πολυσύχναστη Roulette humane (ανθρώπινη ρουλέτα) η οποία έμοιαζε με τη σύγχρονη «μπαλαρίνα», το γνωστό παιχνίδι των Λούνα Παρκ. 

Το Νέο Φάληρο συνεπώς δεν υπήρξε απλώς μια παραλιακή λουτρόπολη ψυχαγωγίας, αλλά έναν προθάλαμο νεωτερισμών και παρουσίασης επαναστατικών τεχνολογικών ανακαλύψεων, πολύ καιρό πριν την τελική εισαγωγή ή εφαρμογή τους στην ελληνική επικράτεια.


Διαβάστε επίσης:

Το Λούνα Παρκ του Νέου Φαλήρου (Το Άλσος της διασκέδασης)





Κωστής Μουρίκης: Ο ιδρυτής πόλης στο Σουδάν που πέθανε ως οδοκαθαριστής στον Πειραιά

Η πόλη Κόστι του Σουδάν σε αεροφωτογραφία του 1936
(Πηγή: Library of Congress

 

του Στέφανου Μίλεση

Στον Πειραιά πέθανε το 1934* ασκώντας το επάγγελμα του οδοκαθαριστή ένας 70χρονος άνδρας με το όνομα Κωστής Μουρίκης. Πέντε περίπου χρόνια εκλιπαρούσε τους δημάρχους του Πειραιά να τον προσλάβουν. Πρώτα τον Δήμαρχο Πειραιά Μιχαήλ Ρινόπουλο (1933 - 1934) και ύστερα από τον αυτόν τον διάδοχό του Σωτήριο Στρατήγη (1934 - 1938), να του εξασφαλίσει μια ασήμαντη θέση στον Δήμο Πειραιά για το καθημερινό πιάτο φαγητού του, αλλά κύρια το κατοστάρι της ρετσίνας του. 

Κι όμως ο άνθρωπος αυτός, ο οποίος αν και διηγείτο διαρκώς της ιστορίες του, δεν λαμβανόταν υπόψη στα σοβαρά από όσους τον άκουγαν. Είχαν πιστέψει ότι επρόκειτο για έναν ακόμα παραμυθά, από εκείνους που σύχναζαν στην παραλία του εμπορικού λιμανιού του Πειραιά. Κι αυτό διότι συνήθιζαν τότε να συχνάζουν στα διάφορα καφενεία άνθρωποι που υπήρξαν κάποτε ναυτικοί και είχαν να διηγηθούν ατέλειωτες ιστορίες των ταξιδιών τους. Κι όμως ο άνθρωπος αυτός, ο Κωστής Μουρίκης, ό,τι έλεγε ήταν πραγματικότητα!

Επρόκειτο για τον ιδρυτή μιας από τις μεγαλύτερες εμπορικές πόλεις στην Αφρική. Στην ακμή της εμπορικής του δόξας, τον αποκαλούσαν «μεγάλο δαίμονα» (του εμπορίου) καθώς υπήρξε ένας από τους πολλούς Έλληνες που στα τέλη του 19ου αιώνα, βρήκαν την ευκαιρία που τους προσέφερε η αφρικανική ήπειρος. Δεν ήταν μόνο οι Έλληνες της Αιγύπτου, που θριάμβευσαν κάποτε εμπορικά στη χώρα των Φαραώ. Σπουδαία ελληνική κοινότητα είχε ιδρυθεί επίσης από Έλληνες και στο γειτονικό Σουδάν, η πρωτεύουσα του οποίου είναι το Χαρτούμ.

Η δεύτερη σημαντική πόλη στο Σουδάν, η οποία ιδρύθηκε πολύ αργότερα από το Χαρτούμ, ήταν το σπουδαίο εμπορικό κέντρο Κόστι (Kosti), που υπήρξε εξ ολοκλήρου δημιούργημα του Έλληνα «δαίμονα» Κωστή Μουρίκη, εκείνον  δηλαδή με τον οποίο οι υπάλληλοι στον Δήμο Πειραιά περιγελούσαν καθώς τον θεωρούσαν μέγα ψεύτη. 

Η πόλη «Κόστι» ιδρύθηκε επίσημα λίγο μετά το 1899 από τον μετέπειτα υπάλληλο του Δήμου Πειραιά, Κωστή Μουρίκη και για αυτό το λόγο έλαβε και το μικρό του όνομα! Οι επίσημες αρχές του Σουδάν μέχρι σήμερα δέχονται επίσημα την ελληνική προέλευση της ονομασίας της πόλης αυτής που κάποτε υπήρξε ένα σπουδαίο εμπορικό σταυροδρόμι στον Λευκό Νείλο. Όμως ως σημείο εμπορικών συναλλαγών είχε επιλεγεί χρόνια πριν από την επίσημη ίδρυσή της. Βρισκόταν σε ένα καίριο σταυροδρόμι για τους οδοιπόρους εμπόρους ή προσκυνητές που από την Δυτική Αφρική κατευθύνονταν στην Μέκκα. Όλα τα καραβάνια περνούσαν από το σημείο. Όσα πήγαιναν στο Χαρτούμ από το Ελ Φάσερ, από το Κορντοφάν, από το Νταρφούρ, από την Αβησσυνία και από το Κογκό. Ο Μουρίκης παρατήρησε στην πρώτη ολιγοήμερη παραμονή του ότι τουλάχιστον δέκα καραβάνια την ημέρα διέρχονταν από το σημείο. Τότε αποφάσισε ότι δεν είχε λόγο να συνεχίσει την αναζήτησή του. Έστησε ένα υπόστεγο σε εκείνο το σημείο. Κι έτσι ξεκίνησε…

Ελληνική οικογένεια στο Σουδάν το 1898
(Πηγή: Royal Collection Trust)

Πέντε ημέρες παρατηρούσε την έλευση των καραβανιών. Και την έκτη ημέρα έριξε το πρώτο θεμέλιο λίθο για το υπόστεγό του, που συνάμα ήταν και ο πρώτος θεμέλιος λίθος για μια νέα πόλη που έμελλε να λάβει το όνομά του. Ξεκίνησε εμπορευόμενος αρχικά μόνο νερό και… σκιά! Τα καραβάνια είχαν την ανάγκη να σταθμεύουν συγκεντρωμένα. Να μην διασκορπίζονται εδώ κι εκεί. Χρειάζονταν ανοικτό χώρο, καθαρισμένο, να υπάρχουν εστίες φωτιάς, για να κρατάνε τα άγρια ζώα μακριά. Το κυριότερο όμως ήταν ότι χρειάζονταν νερό καθαρό. Για να τα έκαναν όλα αυτά, καθώς έφταναν εξαντλημένα, έπρεπε να σπαταλούν δύναμη και χρόνο, εργασία μιας ημέρας για να διαμορφώσουν το περιβάλλον.

Ο Μουρίκης τα προσέφερε έτοιμα όλα αυτά. Νερό, χώρο, στέγαση, φωτιά και ασφάλεια. Σταδιακά άρχισαν οι άνδρες των καραβανιών να του ζητάνε τη μια σαπούνι, την άλλη κάποιο φάρμακο, ένα ιώδιο. Άλλοτε πάλι έρχονταν με σχισμένα παπούτσια ή χρειάζονταν παγούρια, μαχαίρια ή και καθρέπτες. Διάφορα εμπορεύματα σταδιακά συσσωρεύονται για να καλύπτουν τις παρουσιαζόμενες ανάγκες. Τελικώς το απλό υπόστεγο του νερού και της σκιάς, μετασχηματίστηκε σε «εμπορικό πρατήριο» στο οποίο ο διαβάτης μπορούσε να προμηθευτεί τα πάντα. Από φαγητά, νερά, κάλτσες, κρέατα, πατάτες μέχρι έπιπλα, καθρέπτες και χρυσαφικά.

Ήταν δύσκολη η πορεία μέχρι εκεί όπου έδρευε το πρατήριο-υπόστεγο του Μουρίκη. Αλλά και η διατήρησή του ήταν παράτολμη πράξη. Έπρεπε να είναι κάποιος πραγματικά ριψοκίνδυνος άνθρωπος για να διασχίζει άγνωστες χώρες, ζούγκλες, παρθένες ανεξερεύνητες περιοχές. Να επιδίδεται στη συνέχεια στην εξυπηρέτηση ανθρώπων που κανείς δεν γνώριζε πώς θα αντιδρούσαν και τι πρέσβευαν. Να προστατεύει το εμπόρευμά του, τη ζωή του, να κοιμάται και να ξυπνά έχοντας το όπλο του αγκαλιά. Όταν ο Κωστής Μουρίκης άνοιξε το εμπορικό του πρατήριο, ίσχυε το σύστημα των ανταλλαγών. Με λίγα μέτρα υφάσματος, με κουτιά αλάτι μπορούσε να βρεθεί κάτοχος πολύτιμου ελεφαντόδοντος, δερμάτων ακόμα και χρυσού. 

Όμως εκτός από τους ανθρώπους ο Μουρίκης είχε να αντιμετωπίσει και την άγρια φύση, τα έντομα και τις ασθένειες όπως τον κίτρινο πυρετό από τα έλη. Η περιοχή Μπαρχ Ελ Γκαζάλ που ήταν τότε ανεξερεύνητη, με έκταση όσο του Βελγίου, υπήρξε το νεκροταφείο πολλών Ευρωπαίων και ντόπιων που έπεσαν θύματα τέτοιων ασθενειών. Μόνο στην εποχή του Μουρίκη 142 Ευρωπαίοι είχαν χάσει τη ζωή τους από τους οποίους οι 139 ήταν Έλληνες.

Όσο ο καιρός περνούσε δεν αρκούσε το ένα υπόστεγο. Ήταν λίγο. Κατασκεύασε δεύτερο και ύστερα τρίτο. Σιγά-σιγά τα υπόστεγά του κάλυπταν έκταση ενός τετραγωνικού χιλιομέτρου.

Όταν σταδιακά άρχισαν διάφοροι ντόπιοι να εγκαθίστανται ολόγυρά του, άρχισε παράλληλα να γίνεται ο δάσκαλος, ο δικαστής, ο γιατρός τους. Έγινε ο εκπρόσωπος της κυβέρνησης στο συγκεκριμένο οικισμό, που δειλά-δειλά άρχιζε να ξεπροβάλλει από το πουθενά. Η κυβέρνηση παρείχε στο πρατήριό του φάρμακα, καθαρτικά, απολυμαντικά, επιδέσμους και άλλο υλικό, το οποίο αναλάμβανε να διανείμει στις φυλές.


Εξέδρα που έστησαν οι Έλληνες του Χαρτούμ με βρετανικές, αιγυπτιακές και ελληνικές σημαίες για να καλωσορίσουν τον Δούκα του Connaught
(Πηγή: Durham University Library)


Κάποια στιγμή δεν τα κατάφερνε μόνος του. Χρειάστηκε βοήθεια και σκέφτηκε να την προσφέρει σε Έλληνες. Έγραψε σε γνωστό του στην Ελλάδα «Στείλε μου όσους Έλληνες μπορείς, ίσως και τριάντα…Προσφέρω είκοσι λίρες τον μήνα στον καθένα!»

Έφτασαν στη δούλεψή του μόνο δώδεκα. Μόλις όμως αυτοί πήγαν, τον εγκατέλειψαν μετά τον πρώτο μισθό, καθώς είχαν μάθει την δουλειά. Ο καθένας τους έφτιαξε δικό του υπόστεγο! 

Και δεν ήταν μόνο εκείνοι. Ήρθαν και Αρμένιοι και άλλοι από διάφορες χώρες. Όμως τα οκτώ δέκατα των υπόστεγων τα δούλευαν Έλληνες, με πρώτο από όλους τον Μουρίκη. Η μέχρι τότε περιοχή που στερείτο ονομασίας προσδιορίστηκε με το μικρό του όνομα. Διότι ανεξάρτητα σε ποιο υπόστεγο πήγαιναν τα καραβάνια, έλεγαν ότι θα διανυκτερεύσουν ή ότι κατευθύνονται στον Κόστι. Κι ας μην πήγαιναν σε αυτόν!

Ακολούθησαν κρατικά περίπτερα, όπως αστυνομικό σταθμό με Άγγλο αστυνομικό και ταχυδρομείο. Το Κόστι είχε ιδρυθεί, η τοποθεσία είχε βαπτιστεί έστω και με λάθος τονισμό του ελληνικού ονόματος. Σε τρία μόλις χρόνια μετά την εγκατάσταση του υπόστεγου του Κωστή Μουρίκη τα υπόστεγα είχαν ξεπεράσει τα 150! Ανάμεσά τους κουρείς, εστιάτορες, αρτοποιούς και κάθε λογής επαγγέλματα. Ακολούθησε και ο Άγγελος Καπάτος και άλλοι Έλληνες που ίδρυσαν και το πρώτο ξενοδοχείο στη νέα πόλη. Μετά τον Κωστή Μουρίκη όσοι Έλληνες ακολουθούσαν έφτιαχναν υπόστεγα-πρατήρια. Έλεγαν τότε πως για να μετρήσεις του Έλληνες του Σουδάν, αρκούσε να μετρήσεις τα υπόστεγα. Ακόμα και ο μισέλληνας Άγγλος Λόρδος Κρόμερ ομολόγησε στα απομνημονεύματά του ότι ο εκπολιτισμός του Σουδάν οφειλόταν στους Έλληνες.

Κοστί Σουδάν από Tripadvisor

Ο Κωστής Μουρίκης πλούτισε, απέκτησε μεγάλη περιουσία. Μέγαρα στο Κόστι και στο Χαρτούμ, στο Κάϊρο και στην Αλεξάνδρεια. Τα καραβάνια με τα εμπορεύματά του διέσχιζαν όλη την Αφρική. Η περίοδος όμως αυτή δεν διήρκεσε για πολύ. Οι εμπορικοί δρόμοι άλλαξαν, ενώ ο αγγλικός ανταγωνισμός που δεν επιθυμούσε να συναγωνίζεται με Έλληνες. Ένας Αγγλοκινούμενος εμπορικός πόλεμος που περιλαμβάνει έκδοση απαγορευτικών διαταγών εκ μέρους των τοπικών κυβερνήσεων, που στρέφονται κατά των όσων δεν είναι Άγγλοι. Η αγγλική κυβέρνηση έθεσε ως στόχο να είναι η μόνη και αρμόδια για την διακίνηση του εμπορίου στο Σουδάν. Όσοι ήταν ξένοι έπρεπε να καταστραφούν. Ένας μόνο νόμος ήταν αρκετός. Όλοι οι ιδιοκτήτες γαιών στην Αφρική όφειλαν να περιτοιχίσουν τις εκτάσεις που κατείχαν και να οικοδομήσουν ένα τουλάχιστον δωμάτιο ή αποθήκη ανά στρέμμα! Όμως όλο το Σουδάν το διαχειρίζονταν δεκαπέντε Έλληνες ιδιοκτήτες. Οι Σταματόπουλος, Γρίβας, Καπάτος, Καββαδίας, Λοΐζος, Ζάλλας, Γεωργίου, Αλιφερόπουλος, Μουρίκης και άλλοι μικρότεροι.

Μια έκταση διπλάσια της Γερμανίας! Τι να πρωτοκατασκευάσουν οι άνθρωποι αυτοί. Μονομιάς εξαιτίας αυτού του νόμου σωριάστηκαν οι ιδιοκτησίες σαν τα τραπουλόχαρτα. Ακολούθησε ένας δεύτερος νόμος που υποχρέωνε τους ντόπιους να σταματήσουν το ανταλλακτικό εμπόριο. Άλλωστε η Σουδανική κυβέρνηση είχε μετατρέψει όλα τα αγαθά του Σουδάν σε μονοπωλιακά προϊόντα.

Και πραγματικά πολλοί Έλληνες πτώχευσαν.  Ένας άλλος Έλληνας κολοσσός του εμπορίου ο Ζερβουδάκης πέθανε στη φυλακή ενώ άλλοι τίναζαν τα μυαλά τους στον αέρα καθώς καταστρέφονταν σε μεγάλη ηλικία. Ο Νούγκοβιτς πέθανε από συγκοπή καθώς δεν άντεξε την καταστροφή του. Ο Γεώργιος Σταματόπουλος από την Πελοπόννησο, που μεταξύ άλλων στάθηκε ο πρωτεργάτης δημιουργίας σιδηροδρομικού δικτύου στο Σουδάν (είχε κατασκευάσει γραμμή 210 χιλιομέτρων μέσα στις εκτάσεις του που υπερέβαιναν τα 400 τετραγωνικά χιλιόμετρα), μόλις που κατάφερε να κάνει μια αρχή στην Αθήνα ως μικροεισοδηματίας. Ο Γρίβας, ο πιο πλούσιος άνθρωπος στην Αφρική του 1930 πέθανε εγκαταλελειμμένος και θάφτηκε δια εράνου. Όσοι βρίσκονται στην πτώση αδυνατούν να παλέψουν. Είναι μεγάλοι στην ηλικία, κουρασμένοι από τα χρόνια του αγώνα για να στήσουν το δημιούργημά τους. Ανάμεσά τους και ο Κωστής Μουρίκης. Κατά την διάρκεια της πτώσης του δέχθηκε απανωτά χτυπήματα και από το εσωτερικό της επιχείρησης. Οι υπάλληλοί του τον έκλεψαν, έμποροι που του χρωστούσαν χρήματα εξαφανίστηκαν ή κήρυξαν πτώχευση, οι Αρμένιοι έκαναν «τραστ» για να ανταπεξέλθουν, ενώ οι Έλληνες έπεφταν μονάχοι.


Τάφος Ελληνίδας στο Χαρτούμ 
(Πηγή: Wikipedia)


Έτσι ο Κωστής Μουρίκης βρέθηκε όπως είχε ξεκινήσει, με ό,τι μπορούσε να μεταφέρει ο ίδιος στις αποβάθρες του Πειραιά. Τι θα μπορούσε όμως να κάνει στην ηλικία και στην κατάσταση που βρισκόταν; Ήταν εξήντα ετών και χωρίς να γνωρίζει συγκεκριμένη τέχνη, αφού με το ανταλλακτικό εμπόριο είχε καταπιαστεί. Έτσι βρέθηκε στην πόρτα του Ωρολογίου, του Δημαρχείου του Πειραιά περιμένοντας μια συνάντηση με τον Δήμαρχο να του εξηγήσει ποιος ήταν και πώς κατέληξε. Έστω μια θέση των εξήντα δραχμών, τόσο ήταν ο κατώτερος μισθός την δεκαετία του τριάντα. Δεν διέθετε ούτε τα κατάλληλα έγγραφα, ούτε καν εκλογικό βιβλιάριο… 

Πειραιάς 1933


Και αφού έμεινε στην πόλη χωρίς κανείς να γνωρίζει για αυτόν, έφτασε το 1934 ο Δήμος να αναζητά ανθρώπους για να επανδρώσουν συνεργεία του Δήμου. Έπιασε να καθαρίζει τους δρόμους της πόλης στην ηλικία των 70 ετών. Δεν εργάστηκε για καιρό. Μια χειμωνιάτικη μέρα τον βρήκαν πεσμένα στο οδόστρωμα. Ο Κωστής Μουρίκης, ο άρχοντας της «Μαύρης Ηπείρου» είχε πεθάνει σαν το σκυλί στον δρόμο…

Η πόλη Κόστι σήμερα σύμφωνα με την απογραφή του 1993 έχει  173.599 κάτοικους. Βρίσκεται στα νότια του Χαρτούμ, στην δυτική όχθη του ποταμού δυτικού Νείλου. Θεωρείτο κάποτε ως ένα από τα σημαντικότερα εμπορικά κέντρα της Αφρικής, χαρακτηριστικό που διατήρησε για περισσότερο από 50 χρόνια (μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1950). Και σήμερα όμως παραμένει μια αξιόλογη πόλη.

*: Υπάρχει και η εκδοχή ως προς το έτος θανάτου για το 1939.

Τριάντα φωτογραφίες του 1930 από τους εορτασμούς των 100 χρόνων της Εθνικής μας Ανεξαρτησίας.

1930 - Υποδοχή ΑΧΕΠΑΝΣ στην εξέδρα του Νέου Φαλήρου. Άφιξη από τις ΗΠΑ με σκοπό τη συμμετοχή στους εορτασμούς της 100ετηρίδος της Εθνικής μας Ανεξαρτησίας.
Πίσω ο ακατοίκητος, λόφος ενώ διακρίνεται και στα αριστερά και η μικρή νήσος της Σταλίδας.


του Στέφανου Μίλεση


Το 1930 ήταν για την Ελλάδα το έτος κατά το οποίο θα εορτάζονταν τα 100 χρόνια της Εθνικής μας ανεξαρτησίας. Εκατό χρόνια ελεύθερο ελληνικό κράτος και ο λαός με βάση την παιδεία, τα ήθη, τα έθιμα και τις πατρογονικές παραδόσεις που τον διακατείχαν συμμετείχε σύσσωμος στις εκδηλώσεις.

Θλίψη μας καταλαμβάνει σήμερα βλέποντας τις εικόνες της πρώτης εκατονταετηρίδας όταν το 2021 εορτάσαμε μια παραπλήσια εορτή, αυτή της συμπλήρωσης 200 ετών από την έναρξη της Επανάστασης. 

Στέκοντας για λίγο μόνο σε κάθε φωτογραφία, ας αφήσουμε τη σκέψη μας να συγκρίνει τα ήθη και το σεβασμό των Ελλήνων της εποχής που με δέος ανταποκρίνονταν στις εκδηλώσεις που η τότε κυβέρνηση πραγματοποιούσε. Έλληνες ομογενείς της Αμερικής όπως οι ΑΧΕΠΑΝΣ ή οι G.A.P.A. πραγματοποίησαν υπερωκεάνια ταξίδια για να βρεθούν και να συμμετάσχουν στις επετειακές εκδηλώσεις.  


Εκδρομείς G.A.P.A. φωτογραφίζονται στα προπύλαια του Πανεπιστημίου


Παρέλαση στους δρόμους της Αθήνας


Κοπέλα του Λυκείου Ελληνίδων στο Παναθηναϊκό Στάδιο. Κατά την διάρκεια των εορτών της 100ετηρίδος του 1930, οι περισσότερες Ελληνίδες ήταν ενδεδυμένες "Μπουμπουλίνες". Η ναυμάχος Μπουμπουλίνα είχε ανακηρυχθεί το 1930 η "Ζαν Ντ' Αρκ" της ελληνικής επανάστασης.


Κληρικοί που αναπαριστούν μαχητές ιερείς του Αγώνα ανεβαίνουν έφιπποι στην Ακρόπολη


 Η παράσταση του μελοδράματος "Μάρκος Μπότσαρης" ανέβηκε στην Θεσσαλονίκη. Τον αρχιεπίσκοπο Παλαιών Πατρών Γερμανό τον υποδύεται ο Ηρακλής Πασχαλίδης, ιδιαίτερα γνωστός στον ελληνισμό της Αμερικής. 


Φοιτήτριες του Πανεπιστημίου της Φιλαδέλφειας των ΗΠΑ ζωντανεύουν την αρχαία Ελλάδα.


Στον ξέφρενο ρυθμό των εκδηλώσεων στη χώρα συμπαρασέρνεται όμως και ο απόδημος ελληνισμός. Πρεσβείες, προξενεία και Έλληνες του εξωτερικού κινητοποιούνται. Η φλόγα μεταδίδεται και στους ξένους, ιδιαίτερα στις πανεπιστημιακές κοινότητες που φέρνουν στο προσκήνιο τη ξεχασμένη προσφορά των Ελλήνων στην παγκόσμια κοινότητα. 

Οι εορτές της 100ετηρίδος δεν αποτελούν αντικείμενο εσωτερικής κατανάλωσης. Αποτελούν αιτία αναγέννησης και αναζωπύρωσης, ενός φιλελληνικού ρεύματος παγκοσμίως. Κολέγια, πανεπιστήμια και σχολεία σε ΗΠΑ, Καναδά, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία και άλλα μέρη αποβάλλουν το ρούχο της καθημερινότητας και ντύνονται αρχαία Ελληνικά. Αφιερώνουν μια στιγμή, έστω μια φωτογραφία αφιερωμένη στα 100 χρόνια της Ελληνικής ανεξαρτησίας. Δεν έχει σημασία που οι κυβερνήσεις μπορεί να ασκούν ανθελληνική πολιτική. Οι λαοί μιλούν, όταν τους δίνεται η ευκαιρία, να εκφραστούν όπως αυτοί γνωρίζουν. Και η Ελλάδα του 1930 τους έδωσε το δικαίωμα να εκφραστούν. 

 
Φοιτήτριες του Πανεπιστημίου της Βοστώνης αφιερώνουν χορευτική παράσταση με θέμα... τι άλλο... αρχαία Ελλάδα.

Συμμετοχή του Πρώτου Γυμνασίου Θηλέων Πειραιώς στην εκατονταετηρίδα

Συμμετοχή όλων των σχολείων της Αττικής στο Παναθηναϊκό Στάδιο (εορτές εκατονταετηρίδας)


Εγκαίνια νέου υπόγειου σταθμού σιδηροδρόμου Αθηνών - Πειραιώς. 
Ο Ελευθέριος Βενιζέλος μεταξύ πολιτικών και δημοσιογράφων στην Ομόνοια. Τα εγκαίνια που συνέπεσαν με τις εορτές 100ετηρίδος.


Από την παράσταση της τραγωδίας "Ηλέκτρα" του Ευριπίδη που ανέβασε το Cedar Crest College. Το δράμα ερμήνευσαν φοιτήτριες του πανεπιστημίου που εδρεύει στην Πενσιλβάνια των ΗΠΑ.

Φοιτήτριες αμερικανικού πανεπιστημίου σε αρχαιοελληνική παράσταση. Η Ελλάδα αποτελούσε την δημοφιλέστερη θεατρική και χορευτική επιλογή όλο το 1930.

Μετά την μεγαλοπρεπή δοξολογία στον Μητροπολιτικό ναό Αθηνών για την επέτειο της Ανεξαρτησίας ο Ελ. Βενιζέλος με τον αρχηγό του Λαϊκού Κόμματος Τσαλδάρη και τον Δήμαρχο Αθηναίων Μερκούρη. 


Η "Μπουμπουλίνα" του Λυκείου Ελληνίδων εισερχόμενη στο Παναθηναϊκό στάδιο 


Οι φοιτητές του Πανεπιστημίου Αθηνών καταθέτουν στέφανο στον ανδριάντα του Μεγαλομάρτυρα Πατριάρχη Γρηγορίου του Ε'. Πόσο άλλαξε η ελληνική κοινωνία από τον εορτασμό της πρώτης 100ετηρίδας; Πόσοι φοιτητές του ίδιου πανεπιστημίου θα κατέθεταν στεφάνι σήμερα στον ανδριάντα του Γρηγορίου του Ε'; 


Απόδοση τιμών από τους Ευζώνους στην Ακρόπολη.

Αναβίωση εικόνας. Οι ήρωες της Επανάστασης με επικεφαλής την θρυλική καπετάνισσα Μπουμπουλίνα σε παράταξη στα προπύλαια του Παναθηναϊκού Σταδίου. 

Κατάθεση θεμέλιου λίθου στο υπό ανέγερση Ηρώου στο Πεδίον του Άρεως δια πανελληνίων εισφορών. Αριστερά αυτός που εκφωνεί λόγο είναι ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Αλέξανδρος Ζαΐμης. Ακριβώς έναντι αυτού στέκεται ο Δαμβέργης Πρόεδρος της Επιτροπής του εορτασμού της Εκατονταετηρίδας

Αναπαράσταση των πρώτων βασιλέων της Ελλάδας, του Όθωνα και της Αμαλίας.

Το ευζωνικό τάγμα παρελαύνει στην Αθήνα


Ζαΐμης, Βενιζέλος και Σοφούλης μεταξύ άλλων επισήμων, προ του Μεγάρου της Ακαδημίας Αθηνών.
 
Η Εκατονταετηρίδα της Ελλάδας εορταζόμενη στο Παρίσι. Ο Έλληνας πρεσβευτής Νικόλαος Πολίτης καταθέτει στέφανο στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτου, συνοδευόμενος από κρητική φρουρά. 


Ο Έλληνας πρεσβευτής της Ελλάδας στο Παρίσι Ν. Πολίτης καταθέτει στέφανο στο Μνημείο του Αγνώστου στρατιώτη συνοδευόμενος από Εύζωνες και προσκόπους.


Ο εορτασμός της επετείου των 100 ετών ανεξαρτησίας στην Θεσσαλονίκη. 


1930, Εκατό χρόνια Ελληνικής ανεξαρτησίας. Σειρά κυριότερων ηρώων, πρωταγωνιστών, μαρτύρων και στιγμών της επανάστασης.


Οι άνδρες του πρότυπου ευζωνικού τάγματος 


Τετρακόσιες φοιτήτριες του Κολεγίου Barnarnd Νέας Υόρκης σε παράσταση αρχαίων ελληνικών τελετών.


Τα κορίτσια της σχολής Gamby του Νιού Τζέρσεϋ


 Ομογενείς που ήρθαν Ελλάδα για τους εορτασμούς, σε ομαδική φωτογραφία μπροστά από το Δημαρχείο της Αθήνας.

 

"Πειραϊκές ιστορίες του Μεσοπολέμου"